Nửa tháng sau ngày đăng ký nghĩa vụ quân sự tiếp theo là có giấy gọi nhập ngũ, tòng quân. Sáng sớm ở xã đã bắt cái loa kẽm bà con thường kêu cái ô bặc lưa phát những bài nhạc hùng tráng, cờ xí giăng rợp trời. Có khoảng sáu chục thanh niên lên đường. Hết ông chủ tịch, ông xã đội trưởng rồi tới đại diện huyện đội phát biểu không ngừng, mỗi ông đứng đọc cả buổi trời, đại diện thanh niên mặt buồn thiu lên tuyên thệ theo giấy đã ghi sẵn, sẵn sàng chiến đấu hy sinh vì Tổ Quốc, vì non sông. Những thanh niên lên hai chiếc xe ca lớn chở đi trong tiếng nức nở của người nhà, bà con và cả người yêu đưa tiễn, họ chỉ cầu mong có ngày trở về.
Những thanh niên có giấy nhập ngũ mà không tới, bị gọi là trốn tránh nghĩa vụ quân sự, ngay đêm hôm đó và về sau bị xã đội và du kích truy lùng gắt gao, người thì bị bắt, người bỏ trốn thăm thẳm trong rừng sâu, có người bỏ đi biệt tung biệt tích. Lúc này mấy anh kiểm soát quân sự áo đeo băng đỏ oai phong lẫm liệt, thanh niên trai tráng ra đường không tờ giấy lận lưng mà gặp không núp kín thì cũng “cúp đuôi chạy có cờ”.
Một buổi sáng sớm chú Tám Thạnh ở xóm trong đi ngang nhà nó. Ba nó hỏi:
“Ủa, anh Tám đi đâu sớm vậy?”.
“Lên xã anh Hai ơi”.
“Ký giấy tờ gì hả anh?”.
Chú Tám lắc đầu”.
“Đâu có ký gì, xã mời tui bữa giờ hơn cả tuần rồi anh ơi”.
Ba nó hỏi tiếp:
“Ủa, mời gì làm gì lâu vậy?”.
Chú Tám thở dài:
“Thằng con tui đó anh, nó trốn nghĩa vụ biệt tăm ở đâu tui đâu có biết, xã bắt tui lên hỏi riết, ý tui dấu nó ở đâu kêu nó về mà đi, mà thiệt tình tui có biết nó ở đâu, hết hỏi thì sáng họ bắt chiều họ bắt ra nhổ cỏ, rầu quá anh Hai chẳng làm ăm gì được hết”.
Ba nó nói giỡn cho bớt căng thẳng:
“Chắc uống trà mấy bữa thì cho qua chớ gì anh”.
Chú Tám lắc đầu nữa:
“Anh Bảy Ngà chịu không xiết lôi thằng con về giao, còn tui không biết thằng con ở đâu đành chịu chớ mỏi mệt quá rồi, ở trển còn nói chừng nào chưa bắt được thì tui ngồi thay nhổ cỏ miệt mài” – Chú Tám lộ vẻ chán chường quay đi: “Thôi tui đi anh Hai”.
“Chú đi” – Ba nó nhìn theo bóng chú Tám xa dần thở cũng thở dài theo.
Chuyện này còn tiếp diễn năm sáu năm về sau. Người đi người trốn. Hiếm có người về, lâu lâu có người trở về thì thành thương phế binh, họa hoằn lắm mới có người còn nguyên vẹn hình hài. Có người đào ngũ đi biệt tăm, có người đào ngũ trở về bị bắt trở lại, nghe nói tội này nặng lắm và lại phải trở lại chiến trường. Ra chiến trường thì gần như bặt tin tức, chỉ biết qua những người cùng đi được về phép hay trở về. Sống chết có khi xác nhận là đúng có khi mơ hồ, nghe nói qua lại, nhưng hỏi xã thì không bao giờ có tin, sẽ nhận được câu trả lời đang ở chiến trường chiến đấu chống giặc, không một tờ giấy báo tử nào được đưa về gia đình, mặc dù những chàng trai ra đi vĩnh viễn là gần như chắc chắn. Những gia đình có người đào ngũ khổ sở chẳng kém có người trốn, nửa đêm nửa hôm bị bố ráp truy lùng liên miên, cha mẹ không thể đi đâu được, lên xuống xã, “uống trà” nhổ cỏ đều đều. Mà lúc này đi lại cũng rất khó khăn, muốn đi phải có giấy thông hành, có lý do chính đáng mới được, ký xét như ký lý lịch, đầu tiên là xác nhận của ông xóm trưởng rồi lên đội, xong đội lên hợp tác xã, hết hợp tác xã mới tới xã, có khi muốn ký cái giấy phải mất cả tháng trời, nay ông này vắng nhà, mai ông kia bận họp cả tuần.

***

Một mùa mưa nữa lại đến.
Bà con được chia hai toán, toán đàn ông thanh niên trai tráng lo ruộng lúa, toán còn lại thì làm đất vườn, kêu là đất làm hoa màu, hợp tác xã giao giống về trồng, và cây trồng là… bo bo chớ không phải bắp, khoai lang…Chỉ có đất rẫy trong rừng là trồng bắp.
Dì Bảy Thệ thấy lạ hỏi:
“Ủa sao lại trồng cái thứ gì lạ hoắc vậy mấy ông, lần đầu tiên tui mới nghe nói?”.
Chú Tư râu phẩy tay:
“Đàn bà con gái biết gì mà nói, đã nói để nhà nước lo mà, nhà nước thấy cái gì hay mới làm chớ, bà con làm đi, cuốc lỗ tỉa như tỉa bắp nhưng dày hơn”.
“Ừ, làm thì làm, nhà nước kêu sao làm vậy”.
Trong toán người có tiếng xì xào: “Xí cây bo bo này người ta trồng cho gia súc ăn mấy ông bà ơi”. “Ờ, thì trồng chia nhau về nuôi heo, nuôi gà”. “Nhà nước nói hay cha Tư này nói hông biết nữa”.
Trồng tỉa cũng chẳng khác mấy bữa dãy cỏ. Hột giống, phân cứ vung vương vãi, thoải mái khi không có ai, muốn cho mau hết sớm đặng mà nghỉ. Lúa có giống mới, giống 3A cao sản ngắn ngày, chỉ ba tháng là thu hoạch, chú Tư râu cười khà khà:
“Giống như vậy mới là giống chớ, cho sản lượng cao lại làm được hai vụ, tha hồ có dư dả”.
Hai anh em nó thay phiên nhau buổi đứa này học thì đứa kia dắt bò ra ruộng và ngược lại để cày. Thằng Hào giao cặp bò cho anh Ba Lễ, Ba lễ ngậm điếu thuốc lá Hoa Mai, mặt vểnh vểnh, nhìn trời coi bằng cái nắp vung:
“Mẹ, mày chăn bò kiểu gì mà ốm nhom vậy mậy, làm sao bò cày nổi”.
Thằng Hào có tánh ngang tàng, tụi nó đặt là Hào lỳ mà, nó đâu chịu thua, hất hàm hỏi lại:
“Ông chỉ chỗ nào có cỏ cho tui coi, nắng cỏ chỉ còn lên hông nổi lấy cái gì cho bò ăn”.
Ba Lễ chẳng thèm nhìn thằng Hào:
“Mấy tụi bây làm biếng thấy mẹ”.
Thằng Hào ghét cay ghét đắng anh Ba Lễ, anh Ba Lễ có bà con gì đó với ông chủ tịch xã nên trong danh sách đăng ký nghĩa vụ không bao giờ có tên, vài người nữa cũng vậy, cháu ông này con ông kia, bà con cô bác biết hết mấy vụ này nhưng không nói được, họ tức cho cái chỗ không công bằng nên nhiều lúc không muốn cho con mình đi, xúi đi trốn, chấp nhận ngày ngày lên xã. Thằng Hào trả treo :
“Ông làm biếng thì có, ở đây giỏi nói dóc sao không ngon đi bộ đội như anh tui, nhát như nhái, sợ chết còn bày đặt”.
Ba Lễ hằn học ra mặt cầm cây roi sóng rắn* (*rễ cây sóng rắn) sấn sấn lại trước mặt thằng Hào:
“Mày nói cái gì, mày nói ai nhát?”.
Thằng Hào đốp chát:
“Ông hông nghe hà, chắc ông bị điếc” – Nói xong cũng là lúc móc xong bò vào ách cày, vừa móc nó vừa nói tiếp: “Lớn còn ỷ cầm roi, giỏi ăn hiếp con nít”.
Ba Lễ miệng lẩm bẩm:
“Có ngày biết tay tao”.
Ba Lễ hụi bò đi, bò đi ba chớp ba nháng, dòm lại ba Lễ hét lên:
“Ê thằng chó kia, tao cày quanh tá mày móc bò quanh ví là sao hả mậy?”.
Thằng Hào cười xấc:
“Ông có nói hông tui biết, ông tự mà móc lại đi, nhớ lần sau cày kiểu nào phải nói trước kiểu đó nghen, kêu tui chó có ngày tui xua mấy con bạn tui nó cắn đừng trách ”.
Nó cười ha ha bỏ đi, Ba Lễ mặt hầm hầm tức tối nhưng không làm gì được.
Cày quanh tá là đường cày úp phải, úp vô bên trong ruộng, cày bên trong cày dần ra ngoài, bò đi quanh phải. Quanh ví thì ngược lại úp ra ngoài bờ, bò đi quanh trái, cày từ ngoài vô trong. Hai kiểu phải móc bò khác nhau, con nào thuận bên nào cày theo kiểu bên đó thì con này làm chủ dây mũi như dây cương ngựa. Bò đi thì hụi hụi, đi đi, muốn đứng thì kêu dò dọ, muốn qua phải cũng kêu tá tá, ví ví qua trái.
Những cơn mưa đầu mùa cỏ hức mọc lên ào ào. Bò cày cả ngày nên nó tranh thủ cho bò ăn thêm đến tối mịt, nó sợ “ông trời con” Ba Lễ làm khó dễ, nó không lỳ như thằng Hào, với lại thằng Hào có anh đi bộ đội nên nó chẳng sợ gì. Trời chập choạng tối đang cho bò ăn dọc bờ ruộng nó thấy thím Ba Mạnh cầm cái thúng giê đi băng băng, gặp nó thím hỏi:
“Má có nhà hông con?”.
Nó gật đầu:
“Dạ có, má con trong nhà”.
Nó cỡi bò về luôn. Thím ba mạnh đi vô nhà ở cửa sau, gặp má nó nói nho nhỏ:
“Chị Hai làm ơn cho em nượn ít khoai lang khô được hông chị Hai?”.
Má nó gật đầu:
“Được chớ, ngồi uống ly nước cái đã”.
Má nó rót ly nước cho thím Ba Mạnh, vừa uống nước thím vừa nói:
“Khổ quá chị ơi, nhà hết sạch rồi, mấy năm còn làm cho chị chớ năm nay thì…”
Má nó múc đầy thúng giê khoai lang khô hỏi:
“Mà còn gạo hông?”.
Thím Ba lắc đầu:
“Dạ, cũng hết trơn, cảm ơn chị nhiều nghen” – Thím Ba dợm đứng dậy đi về, má nó ngăn lại:
“Thủng thẳng chút đi làm gì gấp gáp quá vậy, để tui lấy cho ít gạo”.
Thím Ba huơ huơ tay:
“Thôi, thôi chị, chị cho mượn khoai là quý lắm rồi”.
Má nó ấn thím ba ngồi xuống:
“Có gì đâu, xóm giềng tối lửa tắt đèn có nhau, lấy ít gạo về nấu cho sắp nhỏ”.
Má nó lấy cái thúng lớn múc nửa thúng khoai lang, lấy cái thúng dê đổ trở lại rồi xúc đầy thúng dê gạo chồng vô cái thúng lớn:
“Khoai tui còn nhiều, bữa nào rãnh lấy cái gánh qua gánh về một gánh”.
Thím Ba rưng rưng:
“Dạ, nhưng chi mà nhiều gạo quá vậy chị, hông có chị tui hông biết chạy đâu, biết cảm ơn chị sao đây”.
Má nó lắc đầu:
“Ơn nghĩa gì hổng biết, thím về trời tối cẩn thận”.
Khoai lang khô bấy lâu nay hầm buổi sáng ăn dậm hay ngào đường ăn chơi giờ trở thành nón chính của rất nhiều nhà, ba bữa đều có hiện diện của khoai lang, sáng hầm không, trưa chiều độn với cơm, hết sáu bảy phần khoai, ăn nồng lỗ mũi, ngán đến nỗi chỉ cầu mong sao có được chén cơm trắng, chỉ cơm trắng chan với nước mắm, nước mắm kho mặn chát chứ chẳng cần nước mắm ngon, nước mắm nhỉ hay gì khác, chẳng cần thịt cá cũng là đã quá đủ. Sau này có người còn không dám nhìn lát khoai lang, có người còn lấy hình tượng lát khoai để nói đó là khoảng thời gian “lăn bánh xe lịch sử”.

***

Bobo, lúa lớn lên cũng được bón phân dãy cỏ, vun gốc như thường lệ, ấy vậy mà hổng hiểu làm cách gì mà nhiều chỗ bo bo, lúa lên tới đâu là cỏ lên theo gần như tới đó, bón phân ra sao mà chỗ thì lên cao ngùn ngụt, chỗ vàng hoe thấp lè tè lên không nổi để cả cỏ vượt qua. Rồi lại thêm xuất hiện đâu đám cỏ ống, củ gần giống củ gừng ăn sâu và đâm rễ giống rễ tranh lan chằng chịt dưới đất, ngóc đầu lên là lớn nhanh ào ào, cỏ ống sống dai dễ sợ, củ đào phơi nắng chang chang cả mùa vậy mà chỉ cần một cơn mưa xuống là nó sống dậy, nức ngọn phóng tới như phi lao. Loại cỏ này lan đầy đất trồng bo bo nhà nó và mấy miếng ruộng với một số nhà nữa, không ai biết nó từ đâu ra.
Nghỉ hè nó cỡi cặp bò vào rẫy bắp giữ chung với chú Ba Mạnh, vừa có chỗ cỏ nhiều cho bò vừa phụ giữ rẫy. Ba nó chặt cây tre lớn hơn bắp vế làm thành cái bọ cạp, cây tre lớn chẻ làm đôi, một nửa ở dưới cố định, nửa ở trên một đầu chốt giữ phía dưới, đầu trên cột sợ dây dài vô trong chòi, kéo sợi dây đầu trên đi theo thả ra nó đập xuống miếng dưới, do cây tre bọng ruột nên tạo ra tiếng kêu rất lớn để đuổi chim chóc thú rừng. Phá nhứt là mấy con khỉ, kéo từng đàn vô quậy, bẻ cây bứt lá chơi, có con còn khè khè trêu chọc cả với người, còn những người đã từng làm rẫy nói lại tới mùa bắp chín không khéo giữ, hù dọa cả đêm bằng bò cạp, hay rào không kỹ dễ làm mồi cho cả bầy heo rừng, heo rừng mà càn qua chỉ một đêm coi chừng cả rẫy đi tong. Ba nó và chú Ba mạnh vài ba bữa là lại vào chặt thêm chà gai tre tấp vào hàng rào, bắp đã lớn trổ cờ rồi, đất rẫy mới làm có một hai mùa nên còn tốt, cỏ cũng ít nên bắp xanh rì.
Nó vòng* (*cột) cặp bò trước cửa rẫy để đi một vòng xung quanh coi có chuyện gì xảy ra không. Khi trở lại thì chỉ còn mỗi con Đạm, còn con Pháo đâu mất tiêu chỉ còn sợi đây cột mũi. Nó quýnh quáng chạy lung tung đi tìm một hồi chẳng thấy đâu, quay trở lại thì nghe xào xạc bên trong rẫy, chạy vào trong con Pháo đang đứng gặm cây bắp ngon ơ, nó vừa ăn vừa dẫm đạp hết một mảng lớn. Người nó run lên bần bật, mếu máo nhào vô chụp mũi bò vừa bẩm bẩm: “Chết chắc tao rồi, mày giết tao rồi”. Con Pháo ngang bướng chớ không như con Đạm hiền lành, thấy nó lúc lắc đầu với cặp sừng nhọn hoắc tung chạy ra ngoài rồi phóng như bay theo đường về nhà. Nó báng sống báng chết lao theo bất chấp cỏ le cao phủ cả người, nhiều loại gai góc tủa ra trên đường đi, không cần biết tránh né gì, mặc chúng cào xé. Nó cứ để con Đạm ở đó rồi tính sau, chớ con Pháo không thấy nó đuổi theo dọc đường về gặm sạch lúa thì đâu còn gì nói nữa. Con Pháo chạy mệt đủng đỉnh chạy chậm lại, nó vừa tới gần lại phóng như bay tiếp, cứ vậy chạy thẳng về nhà…
hai đứa con gái chằn lửa. Tới đây thì bó tay, nó không dám vào để xin bò, chỉ còn cách bấm bụng về nhà quỳ xuống mà kể lại câu chuyện. Ba má nó nghe xong cũng điếng hồn, chạy ngay vô xin lại bò. Hai đứa chằn lửa hả hê ra mặt:
“Bộ dễ ăn cướp lắm hả, bò nó đâu có ngu”.
Ba hai đứa ra la lớn:
“Hai đứa bây hỗn hào quá nghen, đi vô nhà, chỗ người lớn nói chuyện”.
Ba nó năn nỉ”
“Anh Sáu thông cảm thằng nhỏ nhà tui nó lơ đễnh, nó chăn bò hông tốt, anh Sáu tha cho lần này”
Chú Sáu Tình hỏ nhẹ:
“Không có gì đâu anh, con này nó hung lắm tui biết mà, nó sút mũi hoài chớ gì, thôi anh cho cháu dắt về đi”.
Trở lại rẫy con Đạm vẫn còn gặm cỏ, nó mừng húm, coi kỹ lại dây cộ hết, trong khi chờ đợi nó chặt và vót sẵn cây roi tre, chuẩn bị cho trận đòn mà tưởng tượng chắc chắn không hề nhẹ.
Trưa ba nó và chú Tư râu cùng ông Sáu Hoàng ôm cặp táp thêm chú du kích đeo súng nữa vô tới rẫy. Nó bần thần hết cả người. Chú Tư râu đi kiểm tra hết rồi quay lại chỗ bị bò ăn, chú nói lớn:
“Chỉ bị chỗ này mà cũng nhiều quá, phải chi ít ít tui bỏ qua, anh Sáu lập biên bản đi, đếm bao nhiêu gốc rồi tối hợp bà con lại xử lý, còn anh Hai phải coi rẫy cho kỹ chớ, dặn tụi nhỏ làm ăn đàng hoàng, làm ăn như vậy đâu có được”.
Lập biên bản xong ba người ra về. Tiễn ba người ra về ba nó ngồi ngay cổng rẫy chống cằm nhìn xa xăm không nói tiếng nào làm nó càng thêm sợ, phải chi la mắng nó tới tấp, kêu lấy roi oánh cho một trận còn dễ chịu hơn, đợi một hồi lâu chẳng thấy động tĩnh gì, nó làm liều đem cây roi lại kề bên, ba nó cầm cây roi nhịp nhịp, rồi kêu:
“Con ngồi xuống đi”.
Nó thấy lạ mon men lại ngồi xuống kề bên:
Ba nó vừa xoa xoa đầu tóc nó và nói nhè nhẹ:
“Con còn nhỏ chưa hiểu hết chuyện đời, kệ họ nói gì thì nói nghe, cái nào đúng thì mới nghe, con đâu có tội tình gì, nhưng từ nay về sau làm cái gì cũng phải cẩn thận nghe con”.
Nó ứa nước mắt, nãy giờ nó sợ ba nó không tin, nó lý nhí:
“Dạ”.
Hai cha con ngồi như vậy khá lâu, mặt trời qua xế chiều ba nó mới ra về. Nó ngồi một mình nhìn những đàn chim lục tục kéo nhau bay về tổ, chim chóc vừa bay vừa hót líu lo trên bầu trời chuyển dần màu vàng vàng, màu rất đẹp nhưng sao thấy man mác nỗi buồn.
Không chờ tiếng kẻng, vừa lua vội cho xong chén cơm ba nó đi tới nhà ông Sáu Hoàng chờ hợp liền. Nó len lén chạy theo sau. Chập sau chú Tư râu mới tới rồi oánh kẻng.
Bà con tập hợp đông đủ, chú Tư râu thông báo lý do có cuộc họp đột xuất ngày hôm nay, chuyện bò nhà nó giữ không kỹ càng ăn đễ sổng đi ăn bắp. Sau khi chú Tư râu nêu lý do xong nói tiếp:
“Bây giờ anh Hai tự kiểm điểm đi và cho hình thức kỷ luật luôn”.
Ba nó đứng dậy:
“Dạ thưa đại diện hợp tác xã, chú Tư anh Sáu và bà con, tui thiệt tình có lỗi lớn đã để xảy ra sự cố đáng tiếc này, đây cũng là bài học lớn cho tui… – nó thấy chú Tư ngồi gật gật đầu, ra điều vậy là tốt biết ăn năn hối cải – Ba nó tiếp: Tui tự ra hình thức kỷ luật như vầy, bò tui giữ lỡ ăn mất hai trăm gốc bắp, một là tới mùa tui sẽ đền lại đúng số trái, hai là trừ đi công điểm chăn bò”.
Chú Tư râu hỏi:
“Bà con ý kiến sao? tui thấy đền cho gọn”.
Chú Sáu Tình đứng lên:
“Vậy thiệt cho anh Hai lắm, bây giờ bà con còn có hai sào đất, mần được bao nhiêu, tui đề nghị trừ một tháng công điểm”.
Chú Ba Mạnh đưa tay lên:
“Tui đồng ý”
Chú Ba bừa cũng giơ tay:
“Tui theo anh Sáu Tình và chú Ba Mạnh”.
Bà con cũng râm ran theo: “Vậy đi, được đó”. “Đền bắp chắc đói nhăn răng quá!”.
Chú Tư râu phải chiều theo ý bà con nhưng chú tỏ ra không vui. Ba nó nói tiếp:
“Cảm ơn bà con, còn chuyện này nữa, tui nhận thấy mình hông làm tròn trọng trách đội và hợp tác xã giao nên xin giao lại cặp bò, trả về chủ cũ là đúng nhứt”.
Chú Tư gật gật đầu:
“Vậy cũng được, bà con thống nhứt chớ”.
Chú Sáu Tình nhìn ba nó, chú không ngờ ba nó lại làm như vậy. Bà con thì im lặng, không ai nói gì cũng không có ai phản đối. Chú Tư tiếp:
“Thôi vậy đi, kết thúc cuộc hợp”.
Nó là đứa vui nhứt, đã không bị trận đòn còn chỉ bị trừ điểm một tháng chăn bò thôi.
Sáng hôm sau dắt cặp bò qua nhà ông Sáu Hoàng, hai chị em chằn lửa đã có mặt nhưng tươi cười chớ không gầm gè thấy ghét, chú Sáu Tình quàng vai ba nó vỗ vỗ:
“Tui hông có trách gì anh Hai đâu nghen, tụi nhỏ nó chưa hiểu biết nên đôi khi nói bậy bạ, anh Hai có gì bỏ quá cho”.
Ba nó cười:
“Tui cực chẳng đã mới nhận, bây giờ được gởi lại cho chú tui mừng lắm rồi, ủa mà sắp nhỏ nó nói gì… ơi mà tụi con nít với nhau chấp nê gì anh”.
Đưa sợi dây mũi bò cho hai nhỏ chằn lửa, hai đứa cầm lẹ rồi phóng tót lên lưng bò như sợ bị giựt lại, sợ rời khỏi tay lần nữa, hai đứa thúc giò vô hông kình kịch cho nó đi nhanh, chợt nơi sống mũi nó cay cay, mới mấy tháng với cặp bò mà thấy bịn rịn, không muốn rời xa và chợt hiểu ra, hai con nhỏ chằn lửa bực tức là phải, bao nhiêu năm chăm sóc cặp bò từ nhỏ xíu cho tới bây giờ. Mái nhà, ruộng rẫy vườn tượt của bà con cũng vậy, gắn liền với công sức, với tấm lòng chất phát, chân thật của bà con nông dân vô cùng.

LÊ ĐẮC HOÀNG HỰU