Mưa, mưa, mưa… tiếng kêu, tiếng khẩn cầu kéo dài dài khi gặp màu hạn hán. Dù khẩn cầu trong im lặng, trong tâm hồn, không phát bằng tiếng nói.
Màu mưa là màu hồi sinh!
Ta cũng hồi sinh khúc nhạc vui nhộn!
Mưa rơi xuống, người người ào ra đứng yên lặng, dang tay nhắm mắt ngước mặt lên trời, hít thở với những giọt mưa. Có lẽ như vậy mới tận hưởng hết được những giọt mưa, hứng hết từng giọt mưa, muốn từng giọt mưa ngấm vào da thịt, có người há miệng hứng những giọt mưa trong suốt, ực ngọt ngào. Cu Sô và một số đứa cũng làm như vậy, chút sau là ào ào chạy nhảy, té nước đọng tung tóe. Cơn mưa lớn nước đọng chỉ trong các đường rãnh, đường mương, dưới vồng khoai… nước ngang chừng ống quyển con nít cũng ngụp lặn dù nước mang màu đất như màu phù sa đục ngầu, bơi bơi hai tay khoát nước, nhưng chân đạp dưới đất, vẫn thi thố vui ngút trời.
Mưa như một liều thuốc tiên.
Mưa thấm đất, đất giữ nước mát lạnh rất lâu.
Mưa hàn gắn những vết nứt ở cánh đồng.
Cây cối héo rũ sắp sửa quỵ ngã bừng tỉnh dậy, tươi trở lại, đâm thêm chồi, nảy thêm lá. Những hạt mầm nảy nở vươn lên. Suối tiếp tục chảy réo rắc. Màu xanh xóa tan màu úa vàng, vàng cháy, cháy khét. Côn trùng sinh sôi. Con nít hít thở không khí mang hơi nước âm ẩm, niềm vui lớn nhanh như thổi, những gương mặt chẳng còn vấn vương điều gì.
Cu Sô ngấm những màu mưa trong người.
“Tao bắt được con cồ lửa (dế trống lửa) rồi.” Một thằng reo lên kèm theo tràng cười haha.
“Xì, tao bắt hai con cồ than bự chưa nói gì.” Thằng nữa chề môi.
Hai ba thằng nghe dế gáy rét chạy nhào lại xí, thằng nào lanh tay lẹ mắt thì được thôi, thằng thua tiu nghỉu chút rồi cười hè hè, tìm dế bắt tiếp. Dế gáy rét rét dưới dất cày, lật lên mà chụp. Có những con chẳng bung hai cánh gáy lớn mà chỉ nhấc nhẹ một cánh kêu chắt chắt làm tụi nó phải áp tai sát rạt đất mà nghe, mà lần mò. Cái hột quẹt diêm rỗng là ngôi nhà đẹp nhứt cho dế cùng với vào vài cọng cỏ mọc sát đất giống rau sam nhưng lá nhiều nhỏ xíu xiu, liên kết thành chùm hơn, và xanh mềm mại như rêu. Cỏ hoang dại chẳng biết tên gọi là gì, cỏ dế, tên tụi nó đặt cho vậy chứ còn tên nào dễ thương hơn.
“Đá thôi, đá thôi.” Một đứa vừa tung tăng chạy lên gò đất cao vừa nói lớn khi coi bộ đã bắt đủ. Cả đám ào ào nhảy nhót theo: “Ờ, đá đi, đá đi.”
Bãi đá đơn giản là mặt đất bằng phẳng, tấn vòng tròn bằng mớ đá cuội, hay kiếm được cái hộp cái học nào đó, có cái cà mèn đơm cơm nước cũng được… Bứt tóc xỏ chân dế quay mồng mồng, phun thêm miếng nước miếng, thả dế từng cặp vào cái bãi bự bằng vài bàn tay, chụm đầu mà coi đá, mà la rân trời, “Thúc nè, thúc nè, nghiến nè nghiến nè, gáy nè, nổ nè…” rồi những tràng cười haha của thắng trận vang lên, đứa thua gãi dầu gãi tai xịu mặt tí chút chọn con khác tiếp tục.
Đá dế có nhiều chuyện lạ. Con dế bự, oai vệ thắng thì không nói gì, nhiều con dế oai vệ, giương thế hùng hồn, bung cánh gáy rân trời, vừa đọ càng lại quay đầu chạy mất, “Dế nổ, dế nổ, thằng này bắt được dế nổ.” Có con dế nhỏ, dế ốc tiêu lại thúc mạnh khù, có con ốc tiêu tuy yếu không thúc được mạnh lại lỳ đòn, nghiến răng chặt tới con đối thủ bự hơn nhiều ê càng phải bung mà thôi. Con dế pha đá thường cũng dữ tợn, dế không màu lửa màu than, pha giữa hai màu này ra màu ngà ngà, nâu lợt. Dế pha cu Sô khoái chẳng dế nào bằng, pha màu nó mê tơi mà. Nhưng đá dữ dội nhứt là những con dế ấp rắn, ấp bò cạp, chẳng biết có phải dế được ấp từ hai loại này nở ra hay không, nhưng cứ lật đất cày lên thấy dế nằm trong chỗ bò cạp hay chỗ có rắn là kêu vậy. Lật lên thấy rắn thì hoảng hồn bỏ chạy, chỉ khi thấy ổ trứng rắn, không có rắn mới dám bắt. Không biết Trời xui đất khiến thế nào chứ nó chưa thấy hay chưa nghe nói đứa nào bắt dế bị rắn cắn, bò cạp chích bao giờ. Một loại nữa đá hăng và dai kinh khủng, nhưng không phải từ thiên nhiên mà từ chiêu của các nhóc nhỏ, lén trộm chút rượu cho nó uống, dế say lảo đảo khỏi cần quay đá táo bạo nhưng chỉ một hai trận chứ không được lâu.

“Hú hu hú hu, hú hu hú a…” Ám hiệu gọi nhau tụ tập bằng cách chụm tay thồi như thổi tu huýt.
Vài cơn mưa đầu mùa, đêm về nghe ám hiệu đám con nít cầm đuốc sáng rực tụ đông lại, được các đàn anh dẫn tới các bàu soi ếch. Bàu qua một mùa nắng nước còn rất cạn. Có mưa, đêm xuống ếch hứng tình nhảy lên bờ tìm bạn tình rộn ràng. Gặp được bạn tình ếch bắt cặp bu lấy nhau mê đắm quên hết xung quanh, cứ vậy mà chụp bỏ giỏ. Bắt đầy cả giỏ cả thùng, về rộng trong lu bự. Bờ bàu đất trơn trượt, nhiều thằng hăng say nhảy chụp té lộn nhào, té bị ví là chụp ếch từ đây mà ra chăng(?). Cu Sô thầm cười cho là vậy. Những đêm soi ếch là màu của chờ đợi tới giờ, màu của háo hức, màu của phấn khích và vui như đi hội.
“Ộp, ộp… ộp, ộp… “. Tiếng kêu quen thuộc của ếch
“Ò…n ò…n ò…….n ênh. Ò…n ò…n ò…….n ênh…” Tiếng kêu tìm bạn tình kéo dài òn, òn rồi dứt bằng ênh, tiếng kêu vang rất xa nhưng thiệt quá não nùng, tiếng kêu của ếch òn. Ếch òn mang bụng thè lè như cái trống, da đen hoặc nâu sậm trơn láng có khoang vằn vện màu xám hay nâu lợt. Ếch òn từa tựa con ễnh ương. Rất nhiều vào giữa mùa mưa, sống trong các vũng nước đọng. Tiếng kêu của ếch trong vũng nước đọng bờ cỏ rậm rạp, rêu phong xanh lè cứ ngỡ chính vũng nước buồn phát ra và rất nhiều vào lúc chạng vạng, về đêm càng nghe não nùng, càng thê lương ở những lúc chạng vạng, những đêm mưa lâm thâm rỉ rả. Tiếng ếch òn thê lương hơn tiếng buồn của những cánh ve vào hè. Không ai soi bắt ếch òn. Nhưng những khi quá thiếu thốn ếch òn cũng bị thành món ăn như thường. Lúc này tiếng của ếch cu Sô không còn nghe vọng tình buồn nữa mà như tiếng vọng than vãn cuộc đời.

Những cơn mưa lâm râm nó nhớ những câu ca dao tục ngữ được lưu truyền trong dân gian. Nhiều câu rất đúng. Nó ghét trăng quần, “Trăng quần thì hạn, trăng tán thì mưa.” Ráng vàng đẹp nhưng, “Ráng vàng thì gió, ráng đỏ thì mưa.” Nhiều cơn gió hung tợn phá đám mây đang chuẩn bị ngưng tụ cho mưa, nhiều cơn gió vần vũ các đám mây đen cuồng cuộn như đang đánh nhau làm bầu trời chớp lóe tia lửa điện, sấm chớp rền vang, sét đánh nó sợ hút hồn. “Chuồn chuồn bay thấp thì mưa, bay cao thì nắng, bay vừa thì râm.” Chuồn chuồn bay cao ít hơn chuồn chuồn bay vừa và bay thấp. Từng đàn cánh mỏng bay thấp, bay rợp trời, cho tụi nó bắt chơi dễ dàng.
Một đứa nói:
“Ê, mày vò cái đuôi con chuồn chuồn đi, có chuyện hay lắm.”
“Hay sao?”
“Vò xong rồi à, ngửi mùi nó á, hay lắm.” Nói xong thằng này co giò chạy mất tăm mang theo màu hả hê. Đứa bị dụ khị ngẩn tò te:
“Trời, thằng ba trợn… mùi thúi quắc.”
Cu Sô thấy trò chơi khăm nhau vui vui nhưng cũng an ác với con chuồn chuồn. Song, có hối hận nhưng rồi sẽ tái phạm, không với con chuồn chuồn thì kiểu khác. Hối hận luôn là bạn bè song hành với nghịch ngợm vậy.
Chuồn chuồn bay thấp có khi mưa lâm râm hoài có khi mưa lớn kéo dài mấy ngày, cả tuần lễ. Mưa thúi đất, bước xuống đất nhão như bùn lún tới ống quyển. Những ngày này chẳng đi đâu được ra khỏi nhà, và thường là mùa bắp, mùa đậu phộng, ráng nhấc chân trong bùn ra sau nhà nhổ đậu bẻ bắp… đậu luột thơm, bắp nướng lăn trong dĩa nước mắm mỡ hành cho màu thơm phức sực mũi.
Về mưa, những hiện tượng cũng được kể lưu truyền trong dân gian. Cóc nghiến răng mưa sắp đổ. Đàn kiến lửa di chuyển rầm rộ báo hiệu sắp mưa. Cu Sô thích nhìn đàn kiến khệ nệ chuyển mồi bự hơn nó gấp mấy lần, nó ước mình được sức mạnh của kiến, và vui vui nghĩ mình không tệ như kiến khi năm sáu con bu quanh chuyển cục mồi mà cứ đi xà quần xà quần, rồi kiến đi ngược xuôi đụng đầu lốp cốp, nó thầm cười cho hai chữ lốp cốp, nghĩ kiến sẽ nghe vậy. Kiến di chuyển mồi là mưa lớn sắp đến rồi. Kiến mối bay đầy cũng vậy. Về đêm kiến mối thấy ánh đèn bay ào ào tới va vào hà rầm rồi rơi xuống, có con rụng cánh chết như những con thiêu thân. Nó chưa biết để lý giải điều này chỉ tiếc cho một cuộc đời. Đôi lúc nghĩ đơn giản không hẳn thích điều gì quá, lao đầu vào đó là tốt đẹp. Cu Sô mê nhứt là hiện tượng cầu vồng. Nó ngắm nhìn mãi cầu vồng cho tới khi tan mất vẫn còn tiếc nuối. Cầu vồng tổng hợp màu quá tuyệt vời. Cầu vồng cho dự đoán mưa nắng cũng tuyệt vời!
Cu Sô cũng như bạn bè khoái chí giữa mùa mưa. Khoái dầm mưa lang thang ngoài đồng bắt cua mò ốc. Mùa lúa đòng đòng thì ôm đống cần câu chẻ mỏng, ngăn ngắn gắn mồi cắm dọc bờ ruộng tha hồ bắt cá rô. Mày bông lúa rớt dạt vào bờ, cá rô mê tơi mày lúa đớp dính luôn mồi câu. Trên cọng lúa bắt những con cà cuống nướng giòn có mùi lạ hẳn với các loài châu chấu, cào cào…
Giữa mùa mưa còn món khoái khẩu là nấm. Nấm mối nấm rơm mọc lớp lớp. Nó canh nấm rất hay, không để tàn, nấm rất dễ tàn, mới sáng thấy vừa lú lên tới trưa có thể nở xòe, bở nát. Hái nấm nâng niu, cưng như trứng mỏng. Nấm dai dai xem xém thịt gà, còn ngọt hơn là đằng khác. Cũng vào lúc đói, nấm ở cây mục mọc bát ngát, bình thường thì bỏ qua, nay thấy không khác mấy nấm mối vậy là hái lấy hái để, ăn lấy ăn để để rồi chỉ chưa tới mức ngộ độc ngất xỉu, chỉ mồng mồng say quay cuồng.
Cuối mùa mưa thì tát mương tát vũng. Cá, tôm tép búng nhảy bập bùng trắng màu trong nắng…
Trắng màu trong nắng giống mưa trong nắng. Mưa ngâu mưa ngâu, lấp lánh lấp lánh những hạt mưa. Nó chỉ nhìn mưa ngâu, thấy màu đẹp chứ không thể dầm trong cơn mưa này.

Bản nhạc màu nắng rộn ràng ta soạn rất dài. Ta mới tấu áng chừng một nửa. Ta tiếp tục thôi.
Nền màu nắng tôn vẻ đẹp làng quê của cu Sô.
Một con lộ chính chạy ngang, đi tới đâu nó không rõ lắm, nghe loáng thoáng một hướng đi tới thị xã, một hường tới thành phố, tới thị xã đã xa xôi thì tới thành phố còn thăm thẳm. Còn lại các con đường vô xóm vô nhà là các con đường đất. Có con đường xe bò, đường chính vào làng và vô rừng, đường in hằng hai dấu bánh xe hai bên, chính giữa là đường mòn người đi. Ngoài những bụi tre, hàng tre, cỏ mọc hai bên đường rất nhiều, nhiều loại cỏ dại trổ bông quanh năm. Bông cúc dại khá nhiều, bông vàng bông trắng nho nhỏ cỡ đồng tiền. Bông mắt cỡ tròn tròn như viên bi, nhụy chính giữa chừng hột tiêu tia từng sợi mỏng ra ngoài, màu tím hoa cà tới tím vừa. Cũng có màu tim tím cho tới tím sậm và tím xanh là những dây leo bìm bìm, bông giống bông rau muống. Bông dây có nữa là chùm bao (nhãn lòng) lớn hơn đồng tiền một chút, cánh hoa tròn bung ra như cánh mai nhưng màu trắng, nhụy hai lớp, lớp dưới từng cọng nhỏ tia ra có khi dài hơn cánh chia làm hai phần màu, một phần gần tâm màu tím, đoạn bên ngoài trùng với màu cánh, lớp nhụy trên giống hạt mầm nằm ngang bung ra các hướng. Cây cỏ dại bồn bồn cho bông màu trắng sữa, cánh giống bông mai nhưng dày hơn, nhụy mang hình bốn năm con thỏ chụm đầu vào nhau. Cỏ bông đuôi thỏ là nhiều nhứt, bông màu trắng, màu ngà ngà, màu xanh non bên trong chuyển dần trắng bên ngoài. Và loại gần giống cỏ bông đuôi thỏ là cỏ may, cỏ may màu tía. Đến hai loại cây, cây bù xít còn có cái tên cứt heo nghe phát ớn cũng cho bông nho nhỏ chùm chùm màu tim tím, trăng trắng rất đẹp, cây mắc mèo bông y chang bông mắt cỡ chỉ màu lợt hơn tí chút.
“Hái cho em trái đó đi.” Đứa con gái kêu. Mấy thằng con trai nháo nhào tìm kiếm hái cho liền.
Trên con đường cây hoa cỏ dại còn cho trái chua ngọt, chua ngọt vẫn nghe màu ngọt ngào. Trái chùm bao già màu xanh đậm ăn chua chua, chín vàng ăn chua chua ngọt ngọt. Trái táo rừng xiu xíu bằng đầu ngón tay trên cây gai tua tủa, chín tím rịm cũng ngọt ngọt chua chua. Trái thù lù có cái vỏ bọc như cái lồng đèn, bóp vỏ nổ bốp ăn hột tròn cỡ viên bi, chỉ lờ lợ, không đủ ngọt ở bên trong…
“Vô đây, vô đây. Vô đây cho bông và trái.” Cu Sô rủ vài thằng nữa đứng giữa láng cỏ bày trò. Đám con gái hớn hở chạy ào tới, những ngọn cỏ chừng như vui hơn ve vẩy cành lá, tụi con gái càng thích, xòe tay đùa với chúng. Chợt một đứa la lên:
“Trời ơi! cỏ may… cỏ may hông hà, dính đầy quần rồi.”
“Bị dính chưởng rồi.” Hahaha, đám con trai hí ha hí hửng mặc cho những đứa con gái phụng phịu dậm chân dậm cẳng, ngồi gỡ cỏ muốn khóc mà thôi!
Con đường không chỉ cho đẹp mắt, cho ăn, còn cho… chơi khăm. Những thằng đôi khi quá hứng chí còn đùa giỡn với mắc mèo. Mắc mèo ngứa khủng khiếp, những cọng lông li ti dính chặt vào da, ngứa gãi tới tróc da và bị lan ra nữa. Cu Sô có tuyệt chiêu gỡ mắc mèo, lấy cái bánh tráng mỏng thấm nước cho mềm dẻo ịn lên chỗ có mắc mèo, bánh tráng ép sát da, giựt lên lông mắc mèo dính theo bánh.

Những vĩ bánh tráng phơi trắng như màu nắng.
Làng có vài nhà có lò tráng bánh và lò bún. Bún từng cọng xếp lại cũng trắng bóc. Tráng bánh thấm màu mồ hôi vì sức nóng của lò lửa thì làm bún là màu cực nhọc, xay bột gạo, bồng bột, giã bột quết bột cho dẻo rồi lấy hết sức ép bột dẻo đã cho vào khuôn ra từng cọng rớt xuống nồi nước sôi bên dưới. Tới ngày đói kém, thiếu gạo, bánh tráng chủ yếu bằng bột khoai mì và cả khoai lang, khoai lang không đủ dẻo để tráng bánh tráng mỏng, chỉ tráng được bánh tráng nướng, bánh tráng dày. Và bún trở thành món xa xỉ, không còn được làm nữa. Nó nhớ lắm, một tô bún trắng đẹp mắt chan với miếng nước nắm ngon, hay miếng nước nắm mêm dằm trái ớt hiểm xanh xanh, vài cọng rau húng lủi, húng quế ngắt sau ảng nước thôi, không cần thịt cá, không cần gì nữa cả là đã vừa ăn vừa híc hà cay cay ngon lành, có lúc cay ứa nước mắt. Trái ớt y chang trái ớt hiểm nhưng còn nhỏ hơn, những trái ớt nhỏ tí ti, xinh xắn càng cay và thơm hơn nữa, những trái ớt chim ỉa, không phải ớt từ bụng chim mà chim ăn ớt thải ra hột nó mọc lên giữa hoang dại, trái ớt mang tên chẳng đẹp đẽ gì lại rất ngon. Ngày trước nhà nào thích ăn ánh xèo, bánh căn, bánh canh cứ xách gạo tới nhờ xay bột bằng cối đá ở các lò. Mà không chỉ ăn một mình, hú hí năm bảy nhà xóm giềng cùng qua chung tay, đàn bà con nít cùng ăn, đàn ông lấy đó làm mồi lai rai xị rượu nấu từ gạo. Thèm thuồng bởi hết món xa xỉ, chỉ còn biết nhồi bột mì, cán mỏng xắt sợi nấu bánh canh với tí xíu bụm tôm khô không chặc lòng bàn tay cho có mùi, xì sụp húp lấy húp để. Tới hồi xắt sợi cũng mắc công, nhớ tới cái bánh quai vạt nhưng chẳng có nhưn có cốt, thôi thì vo vo tròn bột dẻo cỡ viên bi rồi đập cái bẹp cho dẹp xuống thả vào nồi nước sôi luột, với ra chan nước lèo, nước mắm mà ăn cho gọn. Bánh chẹp bẹp nói cho vui vui được khai sanh ra từ đây. Ngán khoai ngán củ quá cứ ý ới, “Qua mần chẹp bẹp, xúm mần chẹp bẹp nghen bây.” Nước mắm kho cũng thành xa xỉ luôn chứ không chỉ là nước mắm nhỉ, mắm nước nhứt nước nhì… thay thế nước mắm bằng cách pha nước với muối cho chút bột ngọt, một chút màu mà thành.

Làng Cu Sô yên ả, với nó là vậy. Cho dù đã có những điều xấu xảy ra cũng chưa đủ phá tan sự yên ả.
Ta oánh những nốt nhạc vui nhộn của của nó đều đều. Đôi khi mới rộn ràng bật lên hơn.
Những chiếc xe bò lọc cọc đi về vận chuyển đồ, tiếng cây roi dẻo quẹo nhịp nhịp, phất phầy trong gió phát ra vút vút, chéo chéo, cùng tiếng hùi hụi, lâu lâu mới oánh roi cái chóc vào lưng bò của người oánh xe không đủ phá sự yên ả. Xe chở cây chở củi từ rừng về, chở nông sản từ đồng từ rẫy. Chở nông sản xuống tận những chợ lớn ở thị xã xa xôi. Tiếng xe trâu cót két vang xa như điệu nhạc lặp đi lặp lại. Xe trâu ít đi ngang làng nên nó nghe rất vui tai, và gợi nhớ tiếng chuông. Lộc cộc nhanh hơn là tiếng xe ngựa. Con ngựa bị bịt mắt chỉ nhìn được về phía trước, cất vó đều đều gõ nhịp xuống đường kéo xe. Xe ngựa nó nghe là lúc xế chiều, buổi sáng sớm xe đi ngang thì đang còn mộng mơ làm chàng hiệp sĩ trong giấc ngủ. Lâu lâu có con ngựa chứng hay hứng chí hí vang cũng rất vui tai. Phá tan bầu không khí yên ả trong phút chốc là chiếc xe đò xình xịch chạy ngang lộ. Xe đò chở đầy hàng trong thùng, người ngồi phải co chân co ro chậc như nêm, người đứng đu phía sau không ít, vài người leo lên ngồi tận trên hàng hóa chất cao như núi trên mui, xe chở chắc gấp chục lần sức của nó, xe chạy bằng than chậm chạp bò lên dốc, lên ga hết cỡ đôi khi ù lên như bò rống, phun khói đen nghi ngút chẳng khác khói ngạ quỷ. Nhiều chiếc xe đang bon bon, đang xình xịch thì tắt lịm tiếng. Xe nằm đường lại một hai hay ba bốn ngày tùy hư ít hư nhiều và có sửa được hay không, không sửa được phải nhờ chiếc khác kéo đi. Bà con đi xe bị hư người có tiền thì sang xe tiếp tục hành trình, người rỗng túi chỉ còn biết lấy bầu trời làm nhà, lấy đất làm chiếu ngả lưng qua ngày đêm. Bà con dân làng là tình thương chia sẻ, miếng nước chén cơm, củ khoai củ sắn… Nó chưa được đi xa bằng xe xe đò, chưa biết thị xã là gì chứ nói chi thành phố. Đi học, đi chợ xin nhảy lên chiếc xe bò hay nghịch ngợm đu tòng teng phía sau hoặc cái càng bên hông, may mắn được bữa ngồi trên chiếc xe lam, chạy xe trống bác tài xế tốt bụng ngừng lại cho quá giang, xe lam ngừng cùng với cái ngoắc tay của bác tài là con nít vui như lượm được tiền, ào ào chạy lại leo lên, sướng rơn mang theo cả giác được thưởng thức chứ không chỉ là được ngồi chở đi. Xe lam chạy gần gần vòng quanh và chạy xuống thị xã. Chiếc xe lam cũng luôn chở quá sức, ì è bò lên dốc.

Chợ nhỏ cách làng hai cây số, buổi sáng lai rai người tới mua, một số ít người bán. Những chiếc xe lam và xe ngựa sáng sớm chở rau củ về thị xã, quay trở lại chở cá mắm, trưa hoặc xế buổi mới tới, nhộn nhịp họp chợ bắt đầu vào lúc này.
Chuyện chợ búa với nó rất tệ. Theo quan sát của cu Sô và nhiều người nói thì có người mát tay buôn bán, người thì không quả chẳng sai.
Một đứa bạn thấy nó còn sớ rớ ở chợ liền hỏi:
“Gần chạng vạng rồi làm gì còn đứng đây mậy?”
“Tao mới bán được có mấy bó dây khoai lang, ráng bán thêm vài bó.”
“Thôi, tránh cái bản mặt mày ra, đi chỗ khác chơi, để tao bán cho chớ hông gồng mình gánh về rồi khoai úng hết.”
Chập sau trở lại, đứa bạn đã bán dùm cho gần sạch. Lững thững trên đường về nó hỏi:
“Cái bản mặt tao kinh lắm hả?”
“Kinh lắm.” Rồi đứa bạn cười hahaha: “Nói chớ mặt mày sáng láng, không đến nỗi nào, nhưng chỉ để làm chuyện… kinh dị, chuyện trên trời dưới đất mà thôi.”
Nó gật đầu cười hahaha theo:
“Có lẽ vậy.”
Ừ, có lẽ vậy. Má nó gánh bao nhiêu bán tuốt luốt bấy nhiêu. Cu Sô chợt liên tưởng bán buôn cũng như câu cá. Nó câu cá dở tệ như bán buôn, nhiều đứa sát cá dữ dội, hai đứa ngồi câu sát rạt, cùng một loại cần cùng một loại mồi, cùng thả cùng chăm chú như nhau, nó chẳng câu được con nào, đứa kế bên thì giựt lia lịa, đổi chỗ cho nhau cũng y sì như cũ. “Mỗi con người sanh ra được giao cho mỗi bổn phận” nó nghĩ thầm trên con đường nhá nhem tối.
Nhưng cu Sô vẫn thích đi chợ. Chợ vui vui, một màu tổng hợp với nó. Nó lắng nghe màu âm thanh, nghe được nhiều âm thanh, thấy được nhiều sự việc xảy ra. Những âm thanh hỗn tạp đan xen nhưng chợ vẫn mang màu xanh tươi của rau củ, hoa trái, vẫn mang màu thanh bình. Người bán người mua ra giá trả giá, lựa từng món đồ mình thích rất nhộn nhịp. Tiếng người rộn rã nói cười, người gặp nhau hỏi thăm, người nán lại nghỉ chân trò chuyện và cả những người kể nhiều chuyện, kể hết chuyện này tới chuyện khác. Tiếng người đã chộn rộn còn thêm những tiếng khác, tiếng lụp cụp chặt cá chặt thịt, tiếng lạp cạp của những con vịt sống, lâu lâu tiếng quang quác của con gà mái và chim chíp của bầy gà con dễ thương, tiếng con heo mọi lưng võng nhỏ xíu dễ thương như đàn gà con ụt ụt xẩy lồng vừa chạy vừa ủi đất kiếm ăn… và bất chợt tiếng con gà trống bị nhốt trong bội cất tiếng gáy o o. Cu Sô cho rằng con gà đã mất khái niệm thời gian khi bị xà quần trong không gian nhỏ bé.
Rồi chợ bị mất màu thanh bình, vui nhộn.
Màu của âm thanh nhói tai, sự việc buốt óc đập vào đầu nó. Màu hâm he, huênh hoang, hống hách, dịch vật toát ra từ các cán bộ thuế vụ. Những gương mặt sắt chì lạnh tanh lùng sục tìm kiếm hàng lậu bắt bớ. Hàng lậu, hàng cấm chăng? không, không ai mua bán hàng cấm gì cả, chỉ vượt quá qui định cho phép, chỉ được mua bán nhỏ lẻ dăm ba ký, dăm ba mớ… Màu bán buôn không còn chữ buôn, buôn thuộc thành phần tư sản, tiểu tư sản, phải triệt thoái. Thậm chí chữ mua bán cũng không phải là chữ hay ho, nên cần phải sử dụng cụm từ “trao đổi hàng hóa.” Những cái mẹc lên ngôi, được hiên ngang phơi bày đựng dăm ba ký. Dăm ba ký không đủ đắp đổi tiền xe, cho giá xăng dầu của xe đã thuộc màu xa xỉ. Những cái thúng đựng hàng được chế thành hai ba lường như chiếc ghe lường ngày trước che dấu chở đồ tiếp tế cho cán bộ. Qua mắt được chăng? có dễ sao, vài chuyến thì bị phát hiện, chuyện ngày xưa cán bộ đã quá rành rẽ đây mà. Thúng mũng được chuyển hướng cất dấu lùm cây bụi cỏ, cất dấu dưới những cái hố đào đó đây và ngụy trang lên trên đó. Âm thanh hỗn tạp lên đỉnh điểm những lúc xe hàng vừa tấp vô chợ, tin tức cán bộ đang tới, cảnh tượng nháo nhào xảy ra, những gương mặt lo âu, sợ hãi í ới dỡ hàng bưng bưng gánh gánh chạy như bị ma đuổi, bưng gánh nặng vượt khả năng khệ nệ chạy ì ạch, lạch chạch như những con vịt xiêm to xác, sức mạnh bỗng chốc chẳng khác dọn đồ nhà cháy. Và náo loạn, người người dàn cảnh chặn trước chặn sau, chặn ngang chặc dọc, bao quanh cán bộ, níu kéo đưa tiền nộp thuế, giả tảng hỏi điều này điều kia…
Âm thanh nhói tai nữa mang màu ca thán. Ca thán khan hiếm hàng, giá cả cóc nhảy, nhảy vọt liên miên. Ca thán nhiều người sanh tật, nán lại nhiều chuyện, không phải những câu chuyện tốt đẹp nữa mà thay bằng những câu chuyện đàm tiếu, bêu xấu sau lưng lẫn nhau, nghi kỵ lẫn nhau. Những câu chuyện trong ngóc ngách của nhà người khác. Nghe đâu một chút mùi thơm của hành mỡ ở nhà nào đó bay ra là thêu dệt thành bữa tiệc, con gà con vịt đã lên mâm, cao lương mỹ vị đầy ắp ích kỷ cho riêng nhà mình. Đến màu của cái đũn quần sạch hay dơ cũng không thoát được. Và điều tồi tệ hơn, màu tồi tệ hơn cả tồi tệ đã hình thành, nạn cãi vã, oánh nhau, thù oán được sanh ra từ gian lận, dối trá, lừa lọc…
Màu của bè phái, phe nhóm, màu của lăm le dè chừng, nghi kỵ, đối phó nhau bắt đầu hiện hình. Tiếng chuông đã tắt thường nhựt, tiếng tâm xà chợ búa lại lan xa, lây lan như bịnh truyền nhiễm.

Ngược chiều gió với tiếng lan tâm xà chợ búa, tiếng búa gõ nhỏ dần nhỏ dần và ít dần ít dần theo thời gian về sau, tiếng búa tạ ngày nào thoải mái quai cong gió trời, quai cong không khí nay không còn nữa, đúng hơn là không dám quai nữa, hai tiếng búa ở nhà bác lò rèn.
Lò rèn rất lớn một thuở luôn đỏ rực lửa, ba bốn người mình trần trùng trục, cơ bắp cuồn cuộn tất bật công việc có khi đến giữa khuya. Cái lò đã tắt lịm, hai ống thụt thổi lửa cao, hai lá phổi của lò rèn ngưng thở, bị xỉ than đen xì bay lên bám đầy, trên trần cũng đầy xỉ đen và mạng nhện. Màu buồn u ám khô khốc quanh lò, hơn nữa có màu im ắng đến lạ thường, không phải màu hiu quạnh, không phải màu cô liu, không phải màu bị bỏ rơi, những nhát búa là con tim của lò rèn bị buộc phải ngừng đập, lò rèn mang thêm màu tức tưởi trong đó, cứ văng vẳng hoài tiếng đập bon bon giòn giã trong thinh không, một thuở rộn rịp nay im ắng lạ thường không có gì khó hiểu. Bác lò rèn dời cái đe nhỏ ra cái chòi sau nhà, tấn vài cục gạch lửa giữ mớ than hồng, dùng cái quạt đan bằng lá buông (lá chằm nón, chằm áo tơi), và tiếng búa cầm tay vừa nín thở vừa gõ không đủ phá tan màu im ắng của lò rèn cũ phía trước nhà.
Màu sợ sệt bao trùm.
Cu Sô nhác thấy một bác bước đi với dáng vẻ e dè, cảm giác mang tội lỗi trong mình, canh cánh sợ bị tra xét. Một bác đạp xe ngang hỏi:
“Ấy dà, anh đi đâu mà cứ dáo dát, ngó trước ngó sau vậy?”
Bác thở dài, đáp:
“Tới anh thợ rèn anh ơi, ngại gặp cán bộ lắm.”
“À, tui hiểu rồi.”
Thực sự thì tới nhà bác lò rèn không phải là nỗi sợ chính. Công cụ để làm nông gồm cày bừa, cuốc cào… được đổi tên là tư liệu sản xuất, phân phát về cho bà con, nhưng giống như đồ kiểng, nay gãy đai, mai sứt mẻ chẻ lưỡi, nộp lại chờ mỏi mòn chưa biết chừng nào được cấp phát lại, chuyện rành rành trước mặt, bà con đành phải đến nhờ bác lò rèn sửa lại, đâu có gì sai. Nhưng nhờ cớ vậy để đến đặt bác làm cái cuốc, cái rựa, cái rìu… để làm rừng làm rẫy thì nhiều hơn. Nỗi sợ một phần từ đây, làm rừng làm rẫy bất hợp pháp, màu lén lút trốn chui trốn nhũi hòa trong màu rừng xanh thẳm và sâu, rừng thiên nước độc. Một phần nữa là nỗi ám ảnh. Ám ảnh những cán bộ, những du kích, những xã đội, những công an đeo trên cánh tay cái băng đỏ, vắt trên vai khẩu súng dài hay bên hông khẩu súng ngắn rất hiên ngang, quyền uy quá lớn dần dần hiên ngang vượt ngưỡng trở nên kênh kiệu, chiếc băng đỏ trở thành cái nhãn hiệu cầu chứng, họ muốn xâm nhập tư gia kiểm tra nhân khẩu, kiểm tra hàng hóa… muốn chặn ngoài đường kiểm tra thân nhân bất kể lúc nào, bất kể đêm ngày mà chẳng cần một tờ công lịnh, thậm chí chỉ cần nghi ngờ một việc gì thì có thể bắt tống giam, bắt đi biền biệt, phản kháng làm sao với họng súng chỉa ngay vào người đã sẵn sàng lên đạn. Không tội tình gì được trả về cứ về thôi chứ không giải thích lý do, đừng mơ một lời giải thích thì càng không mơ lời xin lỗi. Những gương mặt cán bộ là những gương mặt hất hất lên bầu trời với đôi mắt nhiu nhiu nhìn đời bằng nghe ngóng và toát ra màu hãnh tiến phủ bạo lực. Trụ sở xã phủ đầy màu sắc lộng quyền, tinh tướng.

Anh thanh niên ở xóm dưới cạnh làng là nạn nhân đau xót.
Một khuya tối trời ở nhà hai mẹ con một bà góa con côi. Đứa con nằm ngủ bên cửa sổ để trống bỗng hét lên thất thanh rồi ôm bụng khóc thét, nó bị đâm một nhát chí mạng. Sau này nó kể lại nghe người đâm nói, “Chết cha lộn rồi”, song phóng chạy mất, nó không thể biết được là ai. Nó được đưa ra trạm xá. Sau khi sơ cứu, làm những thủ tục phiền hà và kiếm xe cộ, chuyển viện tới bịnh viện tỉnh mất cả ngày hôm sau. Ở bịnh viện tỉnh được chuẩn đoán bị lủng ruột, điều trị mất ngày thì vết thương hoại tử, được chuyển tiếp vào Sài Gòn, được lắp cái bịch lòng thòng bên ngoài, không tự điều tiết được đường thải. Sau đó mổ đi mổ lại mấy lần, mất chừng hai năm trời mới nối lại ruột.
Lúc bà con tới đưa đi cấp cứu thì có người thấy có một ông cán bộ xã cũng chạy từ đây ra. Đã từ lâu có lời xầm xì ông cán bộ này tò te tú tí bà má. Và bà cũng lẳng lơ với khá nhiều đàn ông. Lời đồn đoán rằng có người ghen tuông, cũng có lời cho rằng có người muốn tranh chức nên mới triệt hạ. Người nhắm tới để triệt hạ là ông cán bộ này.
Một tuần sau ngày xảy ra sự vụ, anh thanh niên đang cùng bà con làm đồng, một toán gồm xã đội và công an xã tới mời anh về xã làm việc. Nói là mời chứ thực chất là bẻ quặt hai tay ra sau lưng lấy dây mũi bò (dây thừng) trói lại dẫn đi không lời giải thích. Bà con lại có thêm tin đồn rằng anh là thủ phạm. Nhưng đa số đều không thể tin. Một thanh niên hiền khô, mới tới ở hai tháng trong ngôi nhà người bà con đã bỏ đi, không hiềm khích với một ai, thì khó có thể là hung thủ. Anh bị đưa đi đâu không rõ. Rồi sáu tháng sau anh được cho trở về nhưng người nghễnh nghễnh ngãng ngãng, hỏi gì anh cũng lắc đầu không đáp trả một lời nào. Chừng vài tháng nữa thì anh bỏ đi bặc tăm. Sau này có người thấy anh đã bị điên khùng, lang thang đầu đường xó chợ tận thị xã. Lan tiếp lời đồn rằng anh bị uýnh khi bị bắt, người nói anh bị chích thuốc để khai. Tất cả chỉ cũng chỉ là lời truyền miệng, không một chứng cứ. Vụ án dần chìm vào quên lãng.

Làng có đám cưới. Mệt mỏi với viễn cảnh trước mắt không biết ra sao nên không hào hứng rầm rầm rộ rộ như trước đây nhưng chuyện một đời người của con cái nên cũng ráng hết sức. Gia chủ vay mượn bà con lối xóm và cả sự giúp đỡ khi tối lửa tắt đèn có nhau, đám cưới cũng có con heo, bầy gà, bầy vịt… Nấu rượu bằng nếp than thơm lừng chôn cất dưới đất trước nửa năm. Cùng xúm xít đựng rạp trước nhà cách hai ba bữa là của cánh đàn ông. Đàn bà con gái xúm phụ nấu ăn.
Một chú đi rừng chặt mớ lá buông về che hông cái chái. Nhớ nhớ hồi trước chú nãy ý kết lá thành cái đầm xòe cho đứa con gái nhỏ. Cho nó mặc dẫn đi đám cưới lạ lạ vui vui. Lá buông mới chặt còn xanh non, mướt mát kết thành đầm xòe rất đẹp. Con bé lên sân khấu múa hát rất hay, ai ai cũng thích thú. Nó được xin cho ở lại cả ngày và buổi tối đãi bạn bè cô dâu, mở màng cho văn nghệ văn gừng, đúng là có cây nhà lá vườn, đám cưới đỡ buồn chán.
Ngay bữa sau thì chú được mời lên xã. Bị cán bộ gán cho việc bôi bác chế độ, cho rằng nhà nước không có nổi tấm vải để con nít phải mặc quần lá. Và ăn mặc không ra thể thống gì, xòe xòe ra, khoe giò khoe cẳng, tư tưởng sao mà suy đồi quá. Chú phải viết đi viết lại cả chục tờ kiểm điểm nhận lỗi mới được buông tha, chứ không thì có thể lắm bị bắt nhốt hoặc cho lao động nếu dám cãi lại.

Sự tinh tướng đôi khi bị trả giá.
Nặng nhứt là xã có một lần bị bộ đội bao vây, nhưng rất may chưa có tiếng súng nổ như con bò bị bắn lủng đầu.
Cũng bên vệ đường, một buổi tối trăng sáng mờ mờ vắng gió, nóng nực, ba anh bạn ngồi trò chuyện. Một anh từ chiến trường Campuchia nghỉ phép ghé thăm một anh đã là thương binh cũng từ chiến trướng này trở về, và một anh bạn học. Câu chuyện xoay quanh ở chiến trường khốc liệt, đau đớn những người đồng đội cũ người còn người thương vong… rồi tới sự học hành. Anh bạn ở nhà tuy học giỏi nhưng thuộc con nhà chế độ cũ nên tới đại học phải dừng bước. Bực dọc chồng chất bực dọc nên có những tiếng ca thán, chửi thề chen ngang câu chuyện. Thế rồi những lời này bay vào tai của anh công an xã đạp xe đi ngang. Không cần biết ất giáp ra sao, anh cho rằng chửi mình. Vậy là về huy động ngay bốn năm người nữa ào tới, ba người người thị bị còng tay, người bị trói gô dẫn giải về trụ sở cho ăn bạt tai và nhốt lại.
Người làng chạy lên huyện đội báo tin. Chừng ba tiếng sau, mặt dù buổi tối nhưng chỉ huy huy động liền hai chiếc GMC (xe quân đội của Mỹ, còn gọi xe nhà binh) chở năm sáu chục bộ đội đầy đủ súng ống rầm rập kéo tới bao vây. Người chỉ huy gằn giọng:
“Hai trong ba người này là người của tôi. Một từ chiến trường trở về mang thương tật, một về phép chuẩn bị lại ra trận. Họ thăm bạn bè, trò chuyện về sự khó khăn của bạn mình. Các anh ngồi mát, không lo cho dân cho nước, chỉ biết rình mò, quy chụp chụp mũ là giỏi. Nghe loáng thoáng là nghĩ bôi xấu mình, tại các anh thực chất xấu vậy mới sợ chứ quang minh chính đại thì sợ ai, sợ ai nói xấu mình. Các anh ỷ có thế lực có vũ khí làm đủ chuyện xằng bậy…”
Thay cho sự tinh tướng ban đầu là sự hèn nhát. Các cán bộ mặt mày xám ngoét phải năn nỉ ỉ ôi gần như lạy lục và hứa hẹn đền đáp mới được bỏ qua, không đưa ra kỷ luật.

LÊ ĐẮC HOÀNG HỰU

Những ngày Cu Sô thức dậy sớm, bầu trời nền màu đỏ, có khi đỏ rực. Nó lâng lâng nhưng chỉ được khoảng khắc thôi, muốn cũng không níu kéo được. Nó muốn thấy hoài khoảng khắc này nhưng không thể, giấc ngủ ru nó mạnh hơn màu đỏ nền trời kêu gọi thức dậy. Có lúc nó chực chờ một con chim bay trong nền đỏ như nó đã thấy đâu đó trong sách vở cánh hải âu bay ngang mặt trời. Và chưa bao giờ được toại nguyện. Làng quê nó không có biển. Nó chỉ còn cách ước, một ngày nào đó gặp được màu biển và nền đỏ có cánh hải âu.
Điều ước là điều ước, có khi thành hiện thực có khi không. Ta chưa bao giờ tấu được khúc nhạc rộn ràng mang màu đỏ nền bầu trời có cánh hải âu cho cu Sô. Tấu được khúc nhạc mênh mang mênh mang điều này thì rất lâu về sau.

Màu nắng làm nền cho đồi núi xa xa, xa xa nhấp nhô màu xanh xám, chỉ có vậy. Ở gần gần là dòng suối réo rắc chảy qua làng có hàng tre, hàng cỏ lau, bờ cỏ ở hai bên bờ và ngôi làng thân thương.

Dòng suối nhỏ. Khúc suối gần chỗ bìa rừng, những hòn đá lục cục lòn hòn sắp lớp chắn ngang dòng với một khoảng chiều dài khá dài và dốc tạo nên tiếng réo rắc. Nước trong khi dòng nước cạn, càng trong vắt ở những chỗ chỉ có đá cuội, sỏi và cát, nước chỗ này mát lạnh. Nước chủ yếu là cạn dòng. Có cá để câu chứ không nhiều. Ngày trước thì nhiều vô kể, cá hàng đàn lũ lượt bơi lên bơi xuống, nhứt là hức nước những cây mưa đầu mùa, hức nước bơi ngược lên nguồn, đàn cá mòi hức nước dữ dội hết thảy trong các đàn cá. Cá nhiều, bầy nhóc con có thể vớt được nhưng chẳng bao giờ làm, chờ chỗ mát lạnh có cá ngắm nhìn để bình phẩm cá xấu đẹp mà thôi. Những đàn cá chép cá mè cá trám cỏ bơi ngời ngời rất bình thường, cá rô ít hơn, cá trê cá lóc cá lăng lặng sâu và nép mình trong bờ trong hóc khó thấy, lâu lâu có cá chình giống con lươn, và lâu lâu hơn nữa có vài con cá sặc sỡ sắc màu, tụi nó không biết phải kêu là gì nên kêu cá màu. Có khi lội dưới dòng suối bị đỉa bu hút máu. Nhiều người săn bắt cá, bắt lươn thiện nghệ không kém thợ săn thú rừng, săn bắt bằng cây xiên nhọn, lao xuống nước khi trồi lên là cá đã nằm trong xiên hay còn bằng cách chém dao… đi câu, cắm câu, đặt lờ đặt lợp, đặt sa, đặt vó, đăng đó… có cá là chuyện thường tình, không có gì đáng kể.
Bấy giờ thì, khánh kiệt người ta tận bắt cho cuộc mưu sinh, cá cạn dần, còn lại món quà của thiên nhiên ban tặng cuộc sống mà chưa bị ai làm khó dễ. Rồi khánh kiệt trên dòng suối càng khánh kiệt, không còn câu cá, lưới cá, đặt lờ chụp nôm, đăng đó… bình thường nữa, đã nghĩ ra cách bắt cho được mau lẹ và nhiều, bắt bằng xuyệt điện, dòng diện đi tới đâu dưới nước cá nổi chết trắng hết sạch tới đó từ cá lớn cho tới cá nhỏ, kể cả thức ăn cho cá dưới dòng cũng chết queo. Dòng suối không thể tái sinh kịp thời cho mưu toan của con người. Ở dòng sưối này chưa bị thả thuốc nổ, có lẽ suối nhỏ. Trong các sông hay hồ lớn, những trái mìn, những trái lựu đạn dội xuống, cột nước tung bốc cao hạ xuống là nguyên một vùng rộng lớn bị hủy diệt. Đã có người sơ xuất bị cụt tay cụt chân, thương tật đầy mình từ vụ đánh cá bằng thuốc nổ này.
Nước lên dòng là từ những cơn mưa. Mưa đổ xuống có nước lên dòng ngay và đục ngầu sôi sục, những con nước hỗn. Những cơn mưa lớn nước hỗn tràn cả lên bờ, nước chảy ầm ầm, giống như nước lũ, cuốn trôi ào ào bất cứ thứ gì cản đường nước chảy, trụ vững chỉ còn lại những hàng tre trơ gốc, nước vẫn xoáy ọc ọc vào trong hóc. Xác lá, cành cây khô cây mục tấp đầy thân những bụi tre. Rất ít cây cối trụ lại được hai bên bờ này, những cây đứng vững phải có rễ cọc, rễ lan xa và cắm sâu xuống đất. Nước hỗn chảy xô dạt cỏ hai bên bờ nằm rạp sát đất, hết con nước cỏ từ từ ngóc đầu dậy, xanh um đùa giỡn với gió. Nó thấy màu của cuộc hỗn mang này chưa chắc mạnh là thắng, sức chịu đựng đã thắng.

Cu Sô mê mẩn những lũy tre.
Ta đệm thêm tiếng sáo trúc vui nhộn bên tiếng nhạc rộn ràng!
Tre không chỉ có bên bờ suối, tre còn có trên những con đường làng và đó đây vườn nhà một vài bụi.
Tre tuy gai góc nhưng dọn sạch thì cho chỗ có bóng mát rất mát mẻ. Bên bờ suối thì khỏi nói, cùng con nước mát nên ở đây mát rười rượi. Con đường cũng mát và mát rười rượi khi tre ve vẫy đong đưa. Màu tre màu mát rười rượi, nó thích nói vậy khi vẫn biết một phần là nhờ những cơn gió và dù màu tre xanh rì. Thân tre hữu ích quá chừng. Tre làm nhà, làm chòi trên nương rẫy, tre làm cầu bắt qua suối cho tụi nó ngồi đong đưa như ngồi trên võng, và làm hầu hết các vật dụng gia đình, làm chõng, vạt giường, bàn ghế, kệ bếp, sóng chén, đũa ăn, tre chẻ nan đan bồ đan ví đan vĩ, mê bồ, cối xay lúa, phênh cót, nông nia, giừng sàng, thúng mủng, cần xé, rổ sịa, bội gà (lồng gà), lồng heo… nan được chẻ nhỏ mịn đan cái rổ rá, cái lồng bàn và những tấm mành sáo rất đẹp. Lúc còn được phép xa xỉ tre còn được làm chuông gió, những cái đèn mỹ nghệ, đèn lồng… À, tới cây tăm bé nhỏ cũng từ tre mà ra.
Nó đặc biệt khoái hai thứ làm từ tre. Cái ống thổi lửa sánh màu nâu vàng láng cóng và cái ông thụt.
Ống thổi lửa vù vù rất vui, thằng con nít nào không khoái thổi lửa vù vù và cái bếp chứ, dù đôi khi bị làn khói làm cay xè chảy nước mắt! Chắc chắc rằng rất ít thằng thích nấu nướng, nấu cơm canh, canh nồi cá má đã ướp tẩm nêm mếm, nấu những nồi cháu heo sục sệt… vì lười biếng. Nhưng ở đó, ở cái xó bếp thôi có lửa đỏ hồng, lửa hồng lùi nướng củ khoai, trái bắp, lửa hồng nướng con cào cào châu chấu bắt được ngoài đồng, lửa hồng nung những viên bi đất sét để bắn và làm đạn cho cái dàn thun, hơn nữa cái bếp còn cho… ăn vụng, hehehe thằng nào dễ chống lại, dám nói chưa một lần ăn vụng, rồi những lúc đói rã ruột nhào xuống bếp lục cơm nguội, nồi niêu sạch trơn phải bưng cái ấm ám khói đen xì kê miệng vào vòi mà hút một hơi, no nước đỡ hơn màu bụng trống hoác, màu lỏng bỏng không khí ảo màu. Bếp đỏ lửa hồng còn cho hơi ấm để sưởi mỗi khi dầm mình trong mưa mạnh buốt, những ngày giá lạnh bất chợt trước tết.
Và cái ống thụt, là võ khí chia quân nhau oánh trận giả, bắn nổ lốp bốp bởi những viên đạn hột rau muống hay trái cò ke còn non hái ở bìa rừng. Trái cò ke chín tím màu hái ăn chua chua ngọt ngọt ngon lành.
Những mụt măng tươi từ tre, măng nhiều phơi khô làm nhiều món ngon lành.
Cây tre xanh tươi quanh năm, mùa nắng có ít xanh chút đi cũng ít phân biệt bởi ít người để ý kỹ. Màu xanh như một điều hiển nhiên ở những bụi tre. Giống như trong gia đình, sự biến chuyển nhỏ hiếm khi nhận thấy, con cái lớn lên từng ngày, cha mẹ bạc tóc âm thầm… Không có gì là vĩnh cửu. Cây tre cũng tới lúc lụi tàn, màu vàng sạm khô cháy chết chóc sẽ thay thế cho màu xanh. Nhưng có điều cây tre đang còn sức sống bỗng vàng hoe lá và ra bông kết trái, có khi kết thúc một đời của nó có khi không, sẽ trở lại xanh tươi sau đó là tre cho một dự báo, một dự báo khó sai, một mùa nắng hạn cực kỳ sẽ đến. Lúc này cũng chẳng ai để ý tới những bụi tre này, không sao cả, tre cứ úa và cứ cho bông trái. Nắng hạn kéo dài, cái đói tới, những hàng tre phe phẩy lá gọi mời mới phát hiện bông tre rụng đầy hột dưới gốc, hột giống hột gạo, ăn dĩ nhiên chẳng bằng nhưng đỡ đần qua cơn bĩ cực biết bao. Cây tre cùng họ với lúa mà, cu Sô thầm nghĩ, “Tre là người khổng lồ tốt bụng trong các câu chyện cổ tích, ra tay giúp người khi những người bà con tí hon không đủ sức gánh nữa”, mỉm cười vui với ý nghĩ này và lẽ dương nhiên nó cũng ước ao mình là chàng hiệp sĩ khổng lồ ra tay giúp người.

Màu nắng hạn là màu của úa tàn, khô héo. Màu của sự thống khổ ngự trị. Nắng như đổ lửa trên cánh đồng, trên mái nhà, làng quê. Những cơn mưa lười biếng không tới thì những cơn gió cũng không khá hơn. Có những lúc cầu mong chỉ là ngọn gió hiu hiu lười biếng nhứt thì lại nhận được cơn gió lam chướng. Gió lam chướng mang màu oi hốc oi hanh, nắng hạn đã mang đến đủ màu của than vãn, lo âu, mệt mỏi thì bị nhận thêm sự thất vọng. Nhiều cái lắc đầu não nề, “Tại sao xưa nay hiếm xảy ra, nay mang tội tình gì mà cứ bị liên tiếp?” không có câu trả lời.
Ta không tấu nổi khúc nhạc rộn ràng. Con nít cũng vương cái lo âu.
Nắng hạn sau một vài cơn mưa đầu mùa càng thê thảm. Cánh đồng hừng hực những làn hơi bốc lên tạo thành ảo ảnh những cơn sóng nước theo chiều thẳng đứng, lúa non chết cháy, lớp đất sình trên mặt khô quánh lại rồi nức nẻ ra từng mảng nhỏ, từng mảng nhỏ co lại cong vòng lên như cái chảo nho nhỏ, bước chân lên đất dòm rụm bể lôm rốp, nát tan tành. Đến cỏ chỉ là loại chịu nắng cực kỳ cũng khô cháy thì bắp đậu, cây trái chết đứng ở nương rẫy không có gì lạ.
Màu nắng hạn đi kèm màu khát.
Con suối nước quanh năm cạn khô dòng. Giếng nước trơ đáy. Giếng bình thường sâu năm bảy thước có nước đủ xài thì phải đào thêm ba bốn thước nữa, nước cũng hiếm hoi. Đau buồn hơn, đào sâu có nước thì ra dòng nước lợ, nước nhiễm mặn chỉ dành cho nước xài, không thể nấu không thể uống được. Người làng túa đi xuống cánh đồng bưng xa xôi, những giếng nước nơi vùng trũng hơn còn mang màu ẩm thấp, còn rỉ mạch, cũng chỉ là mạch nhỉ như người ta làm nước mắm nhỉ, nước nhỉ ra bao nhiêu là vét múc cạn bấy nhiêu, chắt tới từng giọt cuối cùng. Chắt nước sắp hàng đôi thùng lấy số thứ tự rồng rắn dài dằng dặc, thức khuya dậy sớm với hai hai chữ chắt nước mệt nhoài.
Nắng hạn con nít tụi nó hát đồng dao cầu mong:
Lạy Trời mưa xuống
Lấy nước con uống
Lấy ruộng con cày
Lấy đầy bát cơm
Lấy rơm đun bếp
Lấy nếp nấu xôi
Lấy chổi quét nhà
Lấy cà muối mắm…
Nhưng lạ thay cũng như tiếng chuông, bài đồng dao cũng bị cấm đoán bởi mang màu xin xỏ. Át tiếng đồng dao, cán bộ, thầy cô bắt phải học thuộc lòng trong sách và phải nhớ:
Ngày xưa hạn hán cầu Trời,
Ngày nay hạn hán thì người trị ngay.
Trị đêm rồi lại trị ngày,
Cho tên giặc hạn biết tay của người.
Vừa làm vừa thách cả Trời ,
Có muốn tắm mát thì mời xuống đây.
Nước kia ở dưới đất nầy,
Đào sâu vét kỹ nước đầy mương ao.
Thách trời cứ hạn nữa nào,
Đồng ta đủ nước hoa màu vẫn xanh.
Chiều chiều nghe tiếng phát thanh,
Người chăm thủy lợi Trời đành chịu thua.
(Trời đành chịu thua)
Con nít phải ra rả để thuộc lòng. Ra rả bao nhiêu thì hạn vẫn hạn. Chắt nước vẫn chắt nước. Không chỉ “Trời đành chịu thua”, thêm nhiều bài na ná như vậy nữa, nên ông Thầy lại lắc đầu ngao ngán: “Nhân văn vô hạnh”. Từ ngữ này vượt quá giới hạn hiểu biết của nó, mang máng giữ trong đầu rằng đó là màu của ngòi bút vô đạo, ngòi bút tinh tướng, ngòi bút làm theo sự sai khiến của tinh tướng…
Màu nắng hạn đi kèm màu đói.
Con cò bay lả bay la
Bay từ cửa phủ bay ra cánh đồng
Bây giờ nhường cho:
Con người đói lả đói la
Đói từ nhà cửa đói trơ cánh đồng
Một màu in sâu trong tâm trí cu Sô, nó muốn loại bỏ mà không được. Nó thấy tội lỗi, không phải đã gây tội lỗi thì muốn loại bỏ, nó chấp nhập hình phạt, hay cố làm điều tốt để thay hình phạt, chỉ vì quá xấu hổ mà thôi. Không loại bỏ được, nó muốn giấu kín trong lòng, giữ chặt riêng cho mình dù có bị trừng phạt như thế nào nhưng rất khó, dằn vặt mãi không thôi. Cuối cùng nó buột phải thổ lộ. Đó là cu Sô gắn liền với nồi cháo heo nên rất rành rẽ, nấu nước với đầu và ruột cá, một nắm muối hột sôi lên rồi từ từ cho cám vô quậy đều không để cám bón cục, cám sền sệt cho tiếp bó dây khoai lang xắt nhỏ, nấu một chập nữa cho nhừ là xong. Đổ cháo heo trộn với thân cây chuối bằm vào máng, heo táp bầm bập tới tấp. Nấu cháo và cho ăn, tắm táp heo với nó là cực hình. Mùi cứt heo thum thủm cùng với nước nên nhão nhẹt, nó chẳng ưa vẽ màu này, thì xắt cây chuối bằng dao phay lưỡi dài bén ngót nó rất thích, nó luôn cố xắt thành từng khoanh tròn sao cho còn nguyên vẹn, dù sau đó cũng phải bằm nhuyễn, chồng từng lớp khoanh tròn này rồi xắt nhỏ tiếp vẫn thấy hay hay, sướng con mắt, tuy có hơi khó, thân cây chuối xếp lớp từng bẹ dễ rớt rời ra. Ghét công việc này nhưng cuối cùng nó và heo cũng gắn bó với nhau, heo lớn nhanh vùn vụt dành cho ngày tết. Nghe tới giết heo ăn tết nơi cổ nó nghèn nghẹn, làm sao nuốt nổi thịt con heo mà mình từng gắn bó, cả nhà nó cũng vậy. Heo phải đem đi đổi thịt chứ chẳng thể giết tại nhà. Ngày người ta tới bắt heo cu Sô cay cay lòng mắt, bỏ chạy ra đồng chứ không dám chứng kiến. Ấy vậy mà, ấy vậy mà cái đói khiến nó bất chấp, nó nhẫn tâm ăn miếng thịt con chó nó cưng gấp bội con heo, con chó khôn chưa bao giờ thấy có con nào khôn như vậy bao giờ. Con chó bị xe cán, không bị xẻ xác tại nhà, nhưng nó biết chắc đó là thịt con chó. Con chó nhỏ cũng rất khôn bị chết, ngày chưa gặp phải nạn đói, được nhỏ nước mắt của nó và đào huyệt đắp mộ chôn cất đàng hoàng sau vườn, đôi khi nó còn nhớ thắp vài nén nhang cho con chó nhỏ. Bi thương số phận con chó lớn!
Một con chó bị đập chết kinh khủng hơn, nhưng lần này không phải xảy ra với cu Sô.
Một buổi chập choạng tối trời nóng bức, vài người lớn ra ngoài lộ lai rai xị đế tìm kiếm ngọn gió mát. Xương con cá khô được quăng ra, một con chó lạ khụy mình, cụp đuôi, nước dãi nhỏ ra bên mép nhích nhích lại sát ngoạm xương rồi bị nghi là con chó dại. Một số người lượm vài cục đá ném con chó, một số người tìm cây ven đường… con chó đứng dậy quay đầu bỏ chạy. Lúc này tất cả có cây hay tay không đều cùng dí theo. Vừa rượt vừa la, “Chó dại, chó dại”. Con chó đã cong đuôi lên nhưng nước dãi thì càng chảy nhiều cùng với cái lưỡi le dài, không ai để ý đuôi nó nữa. Nghe kêu chó dại ai cũng sợ, gặp gì cầm thủ nấy, gậy gộc, cuốc xuổng mà chặn đánh. Con chó bị chặn đầu này, quay chạy đầu khác, sức đã yếu nó vẫn cố chạy nên vẫn còn nhanh. Nhưng chạy một hồi lòng vòng chỗ nào cũng bị la bị chặn. Bí lối, nó bị đập mất cái chết tươi.
Con chó không phải của người làng, cũng chưa biểu hiện rõ là chó hoang dại, chó dại thấy người muốn nhào nhào vô cắn liền, nhưng không ai ái ngại bởi rất sợ khi nghe hai từ chó dại này. Làng dưới và xã khác đã có mấy người bị chó dại cắn đã chết. Khi người bị cắn trước chết, người bị sau sợ, đi tận vào Sài Gòn chícnh ngừa nhưng cũng bị trễ, không qua khỏi. Chó dại cắn nhiều chuyện ly kỳ trong dân gian. Phải kiêng cữ nhiều thứ, tránh đạp cứt gà sáp, tránh gặp đám tang… Rồi thường đúng ba tháng mười ngày là lên cơn dại, lên cơn người biến giống y chó dại, tru tréo và nhào cắn không khác gì, rồi từ từ kiệt sức mà chết. Lại có khi năm, mười năm sau hoặc lâu hơn mới phát bịnh. Và những bài thuốc bí truyền dân gian nữa, rất bí hiểm…
Đập con chó xong, có người nói:
“Đem xa xa mà chôn.”
Rồi một chú giọng miền ngoài phẩy tay:
“Ôi giời, chôn gì mà chôn, để tôi thịt.”
Vài người khác trợn mắt:
“Muốn dại hả, mấy người bỏ mạng rồi chưa thấy sao?”
“Chưa thấy quan tài chưa đổ lệ.”
Chú kêu làm thịt nói tiếp:
“Lệ gì mà lệ, thịt đi, dại tất cả là do mật mà ra thôi, cứ bỏ mật là xong, thịt chẳng hề gì. Để tôi thịt cho, ai ăn thì chia nhá.”
Một số người lắc đầu đi về. Một số lần lữa đứng coi làm, sau đó nghe mùi thui thơm bốc lên không cầm lòng, người lấy miếng nhỏ, người lấy miếng to, hỏi cách làm sao cho ngon. Và được chỉ:
“Các bác các anh làm các món đơn giản và nhanh nhá, thịt luột, nướng, xáo măng, rau thì riềng sả, lá mơ… Tôi cho mỗi người một ít mắm tôm mà dùng. Tôi làm thêm dồi luột với lòng ai chờ được thì ở lại nhấm nhé”.
Một người ở lại phụ làm, nói:
“Kỹ kỹ chút ông ơi, dơ quá.”
Chú này vẫn cười:
“Ối giời, trâu bò mấy khi tắm, bẩn thế vẫn sống nhăn răng. bẩn bẩn thế đôi khi lại sống lâu ấy chứ.”
Thêm vài người lắc đầu bỏ đi nhưng cũng kha khá người ở lại cùng ăn và khề khà nhâm nhi chai rượu đang dở dang.
Nhóm người ăn thịt chó nghi dại bỏ mật không xảy ra chuyện gì.
Gà nuôi không bị bịnh dại, không lên cơn dại mổ người. Gà chỉ bị bịnh dịch nhiều. Phòng trị cho gà bằng cách giã nhuyễn tỏi và sả cũng thiếu thốn, không đủ. Gà ngã xuống như rạ, nhanh cấp kỳ, mới sáng ra thấy còn tỉnh, chập trưa là ngáp gió, gục đầu, chiều là nằm gục, có con xoay mồng mồng rồi ngã. Nên có câu dân gian, “Như gà mắc gió, như gà trúng gió.” Bà con chỉ biết là gà trúng gió, cơn gió độc đi qua áp vô chớ không biết đó là bị dịch bịnh. Mới đầu gà chết đem chôn, sau đói và tiếc mần ăn luôn, kêu luột nấu cho kỹ một chút. Gà đang gục gật còn tiếc, nghĩ cứu được nhưng không bao giờ, mắt nhắm nhắm ngáp ngáp là coi như tiêu. Khi biết rồi, thấy vậy là mần hoặc xách nhanh đi bán rẻ, không để chết. Rất hiếm có con vượt qua được dịch khi bi mắc phải, vượt qua thì đầu cổ, chân cánh cũng cà lất cà trật như dị tật. Dịch bịnh lây lan nhanh kinh khủng. Sau có kinh nghiệm, thấy có mòi bị là lớn nhỏ bắt bán ráo, rẻ chút còn hơn mất trắng.
Chuyện mới nghe thì mắc cười, ngẫm nghĩ buồn mang mác là hai con gà bị xe cán ngoài lộ.
Một con gà mái dầu bác tài chạy xe lam vô tình cán phải. Bác ngừng lại đàng hoàng chớ hông bỏ chạy luôn. Bác nói với bà chủ gà:
“Tui lỡ cán con gà của chị rồi, thôi cho tui lấy, tui đền tiền cho chị.”
Bà chủ xót của gà đang đẻ:
“Đền cho tui bằng ba giá con gà. Giá gà thì anh thường xuyên chạy lên xuống chợ bao nhiêu anh biết rồi đó.”
Bác tài chưng hửng:
“Tui cán có một con.”
“Nó đang đẻ. Đẻ nó ấp nở bầy con, cho cả đàn mười mấy con, tui chưa bắt đền mười mấy con là may.”
Có người khách đi xe nói:
“Bà tính luôn đàn gà lớn lên đẻ ra mười mấy đàn nữa, mười mấy đàn nữa đẻ tiếp tiếp, bắt đền ngàn ngàn con đi.”
Nãy giờ trên xe nghe bà nói hông ai dám cười, giờ nghe vậy hết chịu nổi bung cười rần rật. Bà vừa tức vừa mắc cỡ, chống chế:
“Mấy người nuôi con gà lớn đẻ được vậy đi mấy người biết.”
Khách đi xe mới ngừng cười. Bác tài xế nói tiếp:
“Tui xin lỗi chị, biết chị yêu quý con gà nhưng làm khó tui quá, chạy xe được ba cọc ba đồng hà, gà tình cờ chạy ra đường tui làm sao tránh, tui cũng hông cà chớn, cà chớn tui chạy luôn chị phải lấy gà chết, bây giờ tui bấm bụng lấy nó về ăn, phiền chị lấy tiền mua lại con gà mái đẻ. À, mà chị khó khăn chuyện mua thì để tui mua đem lên.”
Bà đang chần chừ thì tiếng khách trên xe:
“Ờ vậy đi, bà mua hay ổng mua là xong.”
Nghe vậy bà lại sợ xảy ra phiền phức nữa, cầm tiền cho chắc đi mua lại gà, lỡ bác tài nổi xung thiên bỏ đi luôn, bà đáp:
“Thôi chú đưa tiền đây tui.”
Bác tài cho xe đi lắc đầu hoài:
“Hông trách được bà, tại cái thời buổi khó khăn quá, nuôi con gà mái dầu cưng như trứng mỏng.”
Khách đi xe thở dài thườn thượt.
Con thứ hai thì cố tình xua ra đường của một thằng nhóc cỡ cu Sô bởi quá thèm thịt. Nghĩ nhà có hai con gà cồ (gà trống) chết một con chẳng sao, còn một con làm giống đủ rồi. Đúng như ý định, chiếc xe bốn chỗ hiệu LADA của Liên Xô chạy vèo ngang, cán cái éc, con gà dãy dành đạch mấy cái rồi nằm nghẻo, lông bung bay bay tứ tán. Thằng nhóc mừng rơn nhưng cố thản nhiên không cười, la lên:
“Gà bị xe cán rồi.”
Nói chưa xong đã chạy ào ra để lượm vào. Ra tới lộ thì… cánh cửa xe đómg ầm, con gà theo nằm trên xe, xe rồ ga chạy mất hút. Thằng nhóc muốn điên tiết, cắn chặc môi mém bật máu, thất thểu bước vô nhà. Trong nhà vọng ra tiếng chửi rủa của má nó:
“Hả, cán xong còn ngừng lại lượm luôn hả, quân khốn nạn, khốn nạn chi khốn nạn dữ vậy Trời! Xe loại này chở mấy ông cán bộ. Mả cha mần cán bộ rồi còn lượm con gà cán.”
Tía nó lắc đầu:
“Hông chắc có ông cán bộ trên xe đâu bà. Biết đâu chỉ có thằng cha lái xe thôi chả mới lượm.”
“Hông có ông cán bộ thì lính ổng cũng thuộc loại bạ trợn ba trạo, hông được dạy dàng hoàng, thầy nào trò nấy.”
Tới chuyện lùa bò. Chiếc xe bò chở tre chặt trong núi về cho hợp tác xã. Về tới Bàu Tròn độ chừng hai giờ sáng thì ngừng lại nghỉ ngơi. Người lớn nấu nước pha trà uống còn đứa giữ bò lùa xuống uống nước rồi cho nó ăn một chút và ngồi dựa gốc cây gần đó coi bò. Chút sau thấy hơi xa xa bên bờ kia có ánh đèn như đèn pin, con bò sững lại nhìn ánh đèn thì liền nghe tiếng đùng, bò rống lên ò rồi ngã cái rật. Mọi người chạy tới thì ánh đèn cũng tắt ngúm. Con bò nằm chết ngắt.
Hiện trạng được giữ nguyên, rồi một người chạy về báo cáo các cán bộ sự việc, các cán bộ vào tận nơi kiểm tra lập biên bản ghi rõ có nhiều dấu chân kẻ chạy bên kia bàu, lần theo khá xa thì mất dấu, nghi kẻ bắn bò là dân đi săn, lầm con bò với thú rừng và đã cao chạy xa bay.
Dĩ nhiên không ai nói ra, nhưng ai cũng ngầm hiểu, chuyện y như của đứa lùa gà nhưng còn có mưu tính hơn chứ không chỉ đầy tới sự ngẫu nhiên, không biết có phải từ ý tưởng của nó được học theo không nữa. Trước bữa này, chú xã đội xuống vác cái bao nhỏ dài rồi về không, to nhỏ xầm xì với những người đi rừng. Trong bao đó không phải cây súng AK chớ là gì nữa. Cục thịt với bà con bây giờ không khác gì mèo thấy mỡ. Chẳng những vậy mà ngay cả mấy ông cán bộ cũng không khá hơn. Nên có sự thông đồng, bao che. Bò được đưa về xẻ thịt chia cho bà con trong làng. Nói là chia cho bà con nhưng chỉ để chia hơn một nửa con bò một chút. Gần một nửa chở đi chia các cán bộ từ đội tới xã, chắc chắn có vài ông cán bộ huyện là người ở xã nữa. Nhưng cũng chẳng sao, bà con người được hơn bốn ký thịt và xương đã quá mừng. Một nửa bộ lòng thì liên hoan tại chỗ, nấu nồi cháo to đùng xì xụp húp cho tất cả già trẻ lớn bé và uống rượu cho cánh đàn ông.

Nó ghét cay ghét đắng màu đói. Đói làm cho người ta bấn loạn, người ta mụ mị làm càn. Ở đồn trên đồi bỏ hoang thép gai vòng ngoài đã hết, người ta lần vào sâu hơn để lượm phế liệu dù biết rằng còn bom mìn đó đây. Để rồi có người dẫm phải mìn cốc cụt mất bàn chân, mang thêm biệt danh cụt suốt đời. Tưởng rằng như vậy sẽ thôi, nhưng không, chuyện chỉ chấm dứt hẳn khi có người bị mìn nổ không toàn thây. Về sau nơi đây mới được bộ đội công binh đi rà và tháo gỡ mới hết. Rồi xóm làng đã sinh trộm cắp, chuyện bấy lâu nay không hề xảy ra. Xưa nay ai cũng lào lào, “Đói cho sạch, rách cho thơm”. Nhưng đã không thể, có thể giữ cho mình, có thể mình gục ngã, nhưng không thể nhìn đàn con nheo nhóc của mình quỵ ngã. Nhiều lời trách móc, tại sao không ngửa bàn tay xin sự xót thương, sao còn sĩ diện?, không, cái đói làm cho người ta ích kỷ, chia sẻ tới phần nào đó thôi, phải giữ phần cuối cùng cho riêng mình, không thể chia sạch sàng sanh, cũng không thể trách cứ, đâu ai muốn quỵ ngã vì chết đói.
Cu Sô đi ngang gò mả, nơi gò đất cao chôn cất người trút hơi thở cuối cùng ở trần gian. Một bóng người mặc đồ trắng tinh tươm liêu xiêu đi tới, trong đầu nó mong không có cơn gió mạnh, cơn gió mạnh có thể lắm thổi bay bóng người này. Tới gần, nó nhận ra khoanh tay thưa:
“Dạ thưa ông Thầy, ông đi đâu vậy?”.
Ông nhẹ nhàng trả lời:
“À, ông vào nghĩa trang thắp nén nhang,”
Nó bắt chước người lớn:
“Dạ, ông khỏe không ông?”
Bàn tay ông muốn xoa xoa đầu nó nhưng run run không nhấc lên nổi, nhưng nét mặt buồn buồn dù rất bình thản:
“Con ngoan lắm, ông khỏe!”
Không, ông không khỏe, ông không bình an, ông chỉ cố tạo ra vậy và tạo rất đạt nếu lướt thoáng qua. Cu Sô nhận ra được bởi nó cũng có lúc cố tạo ra suy nghĩ bình thường. Có nét khang khác hiện trên nét mặt, nó nhận thêm ra ông muốn nói một điều gì, song đắn đo lại thôi. Ban đầu nó định hỏi, định chia sẽ nỗi buồn buồn trong ông, song cũng thôi, không muốn làm phiền, nó nghĩ rằng ông đã quyết như vậy và biết rằng ông cũng nghĩ nó sẽ hiểu.
Đêm, trăng thanh, ông về tắm gội một lần nữa, lên phản nằm tới sáng và không bao giờ thức dậy. Ông ra đi về bên kia thế giới thanh thản như gương mặt nó gặp lúc sáng, như cuộc đời thanh bạch của ông. Ai cũng mừng cho một cuộc đời than thản, lìa bỏ cuộc đời không đau đớn. Nhưng với Cu Sô, nó đã biết không hẳn là vậy, phản phất trên khuôn mặt thanh thản là nỗi ưu tư, ông cố chặn để không biểu lộ, từng luồng khói đen ngạ quỷ cuồn cuộn ở trong lòng ông, khói đen đã chiến thắng, ở mãi trong đó, ông không đuổi nó ra được. Ông canh cánh mãi một cuộc đời vô tích sự, một cuộc đời không ích gì cho cuộc đời dầu rằng không ai nghĩ như vậy, một phần cuộc đời về sau ông cũng đã góp cho lễ nghĩa, gia giáo dù ông không còn giúp nhiều như một phần cuộc đời lúc trước được chính danh đứng trên bục giảng truyền đạt, và góp cho sự thanh thản, góp những tia hy vọng để mà sống. Những ngày cuối cùng ông nhường cơm sẻ áo hết cho con cháu, không muốn để lại hệ lụy. “Ông chết đói nhưng đói cho sạch, chết đói cho thơm” nó nói như vậy và nghĩ khó có nhân cánh nào sạch hơn, cao thượng hơn. Nhưng cũng phải biết rằng ai cũng muốn cao thượng, chỉ có điều nhiều điều của cuộc sống ngăn cản họ, không được như ông, như những gì nó đã chứng kiến ở trên, không thể so sánh, sự so sánh sẽ rất khập khiểng.
Gò mả nhận thêm một cỗ quan tài nữa không bao lâu sau ngày ông thầy ra đi. Cỗ quan tài chôn một đứa con nít. Không ai nói nó chết vì đói, ai cũng sợ nói điều này bởi cái đói vẫn ường ường trước mặt. Sợ nói tới rồi một ngày mình cũng ngã xuống như vậy, quá thảm thương. Sự thực thì những ngày sắp chết đứa này không đói, làng xóm nhẫn nhịn góp người chút gạo chút thịt để nấu cháo, góp chút tiền mua được lon sữa bò ông thọ cho nó. Nhưng chừng đó là chưa đủ, nó nhiễm bệnh mà bịnh viện chịu thua, không chẩn đoán được, nó tiền tụy dần rồi mất. Nhiễm bịnh từ đói mà ra. Nắng hạn đầu mùa mưa, xác con cua lột, cua vừa thay vỏ gặp nắng hạn đến nỗi chết queo, queo tới mức xác khô trắng còn mỏng tang như cái bánh tráng mỏng, xác da rắn lột vỏ cũng vậy bay bay đó đây. Mấy đứa thả bò ra đồng, không chịu nỗi nữa nên vác cuốc bổ cái nắng hạn ra, đào những cái hang hun hút, chẳng có con gì trong những hang này dù đã đào sâu hoắm, ếch không, lươn rắn không, không một loài côn trùng nhỏ nhoi, chỉ có xác chết cùa cua, của ốc thối rửa, chẳng còn miếng thịt nào. Rồi một bữa bắt gặp được con chuột to tướng đã trương sình, đã bốc mùi, Ban đầu cả đám bỏ đi nhưng rồi quá tiếc rẻ, ráng bịt mũi mà cho nó lên lò lửa nướng, lửa xóa bay bay hết mùi hôi thúi, còn lại chút mùi thơm cứ vậy chia nhau nhóp nhép đỡ cơn bĩ cực mà chẳng đứa nào nghĩ tới hậu quả, thậm chí cũng chẳng biết sẽ có nhiễm bịnh từ con vật chết này. Rất may chỉ một đứa nhiễm nặng không qua khỏi, những đứa còn lại khọt khẹc vài bữa thì đề kháng mạnh chống chọi qua chứ không là cả làng gặp cảnh tang thương.
Một cảnh bị truyền nhiễm nữa nhưng chưa gây tang thương, chỉ gây rối loạn, nhiễm bịnh thổ tả. Không phải vào lúc đói này mà vào một mùa mưa năm khác. Cả làng người người… xách quần chạy xả ra toàn nước tỏng tỏng tanh rình. Rất may không ai bị gì chứ đó đây đã nghe có người không chống chọi nỗi và cũng nhờ phương thuốc điều trị đơn giản. Chẳng phải những viên xuyên tâm liên ở trạm xá phát về. Phương thuốc làm giảm dịch tả đơn giản và nhà nhà đều có, muối pha với nước mà uống vào, muối còn rẻ, còn xin dễ dàng chứ không thì khó biết chuyện gì xảy ra.

LÊ ĐẮC HOÀNG HỰU