Có con nai đi lạc / trong khu vườn nhà tôi! Ôi con nai lẻ loi, nó lạc loài, thấy tội! Một khúc rào có lối, con nai đi vào vườn? Hay nó đi lang thang / thấy Địa Đàng mà tới? Eva đâu không đợi? Adam đâu không mừng? Hay vườn tôi là rừng, khu rừng chưa bị phá? Một khu trong tất cả / trong chủ trương phá rừng! Nhưng người ta biết không / có khu rừng còn sót? Vườn nhà tôi lộp độp / tiếng chân nai bơ vơ…Không phải đâu! Tiếng thơ…từ trên trời rớt xuống! Con nai là phiền muộn / ảnh hình của xót xa! Tôi ngó ra, ngó ra…xung quanh tôi: Đà Lạt! Đây là Phường Trại Mát, nọ Khu Phố Trại Hầm. Xa nữa là Tùng Lâm, xa hơn là Xóm Thượng… Đà Lạt ơi vương vướng / mưa Thu trời mưa Thu…con nai vàng bơ vơ / ánh mắt mờ mờ đục! Hình như con nai khóc? Ôi con nai dễ thương, có lẽ nó đang buồn, có lẽ nó nhớ Mẹ? Anh thì nhớ em nhé! Anh nói em nghe không? Anh nhớ rừng là rừng! Anh nhớ Đà Lạt quá… Núi Lâm Viên bóng cả / che khuất mặt trời tôi! Tôi nhớ những sườn đồi, nhớ lưng ai áo lụa… Nhớ Lạc Duơng đồng lúa, gió rì rào thông reo…Tôi nhớ lắm người yêu. Một tiéng Anh…cũng lạc… Vườn nhà tôi bát ngát / chưa bao giờ hoang vu! Sao hôm nay mùa Thu / bay về đây chi vậy?
Có lần, tôi được một người bạn sống ở nước ngoài tặng vài món quà nhỏ, trong đó có hũ thủy tinh đựng nến thơm, một món đồ xinh xắn không có gì đặc biệt. Một buổi tối mất điện, tôi mang hũ nến ra đốt và dần cảm nhận một mùi thơm thoang thoảng, không phải mùi hương hoa mà là một thứ mùi lạ lùng lại rất thân quen, gợi nhớ một điều gì rất xưa cũ.
Lúc đó tôi mới nhìn lại nhãn dán trên hũ nến. Đó là loại nến có mùi hương của … sách bọc bìa da thuộc, loại sách quý được đóng bằng kỹ thuật kinh điển, thường nằm trong các tủ sách giới thượng lưu hoặc là loại sách cổ lưu truyền nhiều đời trong một gia đình bình thường. Nhà tôi chỉ có vài cuốn sách như vậy, bằng tiếng Pháp, để lại từ thời ông ngoại còn làm ở sở Hỏa xa Đông Dương trước năm 1945. Mùi hương đó có mùi giấy cũ, mùi da thuộc và một chút mùi vani, mùi trà cũ… là những gì tôi cảm nhận.
Việc nghiên cứu và kinh doanh mùi hương của sách ở nước ta nghe có vẻ lạ lẫm, nhưng thế giới, nhất là phương Tây, đã đi rất xa trong chuyện này. Ở Anh có một viện mang tên “Viện Số hóa khảo cổ học” đã làm chuyện độc đáo là thu lại mùi từ những cuốn sách cổ thế kỷ XIII tại hai thư viện của Anh và Mỹ rồi tổ chức triển lãm cho khách đến thăm ngửi mùi.
Họ lấy mùi bằng cách đặt sách trong hộp kín 72 giờ, thổi khí tinh khiết vào và thu mùi hương, xong phân tích thành phần hóa học của nó rồi mô phỏng lại. Một số công ty nước hoa và làm nến thơm nắm bắt ngay ý tưởng này, cho ra lò các sản phẩm của mình cho dân “mọt” ngửi mùi sách. Có nơi còn tạo mùi hương lấy cảm hứng từ một tác giả cụ thể, như một người ở Mỹ kể rằng đã được mẹ anh tặng cho một cây nến Charles Dickens có mùi quýt, mùi cây bách xù và đinh hương. Tất nhiên, anh ta là một con mọt sách sống ở một đất nước nhiều người thích đọc sách.
Hình ảnh người mua sách ấp cuốn sách vào mặt hít mùi sách mới rất dễ bắt gặp đâu đó ở nhà sách, ngoài đường sách. Vậy sách có mùi gì? Tôi nhớ sách thường có mùi thơm nhẹ như vani, có khi có mùi chua nhẹ. Người ta nghiên cứu rằng giấy làm từ gỗ có chứa chất clignin, một hóa chất có liên quan mật thiết với vanillin là hợp chất tạo ra hương vani.
Ở Anh, từ một cuốn sách cổ xuất bản năm 1928, người ta ngửi thấy một phần của cuốn sách này là một trong tám mùi không xác định, bao gồm mùi sô cô la, mùi lửa than, mùi… nhà trọ cũ, mùi chợ cá, mùi vải lanh, bã cà phê, nước xốt và cà ri. Ở nhiều nơi, người ta cảm thấy mùi sôcôla là phổ biến nhất. Sau đó là mùi cà phê, mùi cà ri, gỗ và mùi than củi. Sách trong một nhà thờ ở Anh có mùi gỗ, khói, đất, vani, mùi mốc, hạnh nhân, mùi cay nồng, dược liệu, hoa, trái cây, mùi bánh mì, cam quýt, mùi chua, và mùi kem…
Tôi nghĩ, nếu có ai thích ngửi mùi sách, thật ra đó là tình yêu đối với sách mà mùi hương là chất dẫn truyền.
Chắc chắn mùi của sách ở châu Âu khác mùi sách ở xứ nhiệt đới. Cuốn sách trong căn nhà ẩm thấp hay thiếu vệ sinh dễ hình thành mùi của sách. Sách càng cũ càng có mùi riêng. Mùi sách có được còn từ những thói quen của người đọc sách. Có ai ăn vặt khi đọc không? Có ai đã làm đổ rượu, hút tẩu, hay vừa đọc vừa nấu bếp đốt bằng củi? Có cuốn sách nào được dùng đế… chống chân ghế hoặc đập con ruồi, con muỗi hay con gián không? Có ai ép lá thuộc bài, cánh hoa hồng hay cánh hoa phượng không? Tất cả đều tạo nên hương của sách.
Vậy sách ở Việt Nam có mùi gì?
Thập niên 1940, khi giấy in khan hiếm, người ta dùng giấy dó in sách, vậy sách bằng giấy dó có mùi gì?
Sau năm 1975, giấy in sách dùng giấy tái chế có mùi gì? Trong trí nhớ, tôi nghĩ đó là mùi than củi khét, mùi cỏ khô, có đúng vậy chăng? Mùi sách in bằng giấy tái chế gắn chặt với thời bao cấp khốn khó, thèm đọc sách đến độ không thể tưởng tượng rằng mình có thể đọc được những cuốn sách giấy đen xỉn đến như vậy. Mua lại vài cuốn sách xưa như Đội săn của quốc vương Xtac hay Nhà nguyện Critxtốp, lại cảm thấy có mùi ẩm mốc và mùi bụi lâu năm không thoát được.
Mùi sách gắn với những kỷ niệm. Tôi nhớ ba tôi thích vừa đọc sách vừa rít ống điếu (bây giờ gọi là tẩu). Khi giở mấy cuốn sách ba thường đọc đi đọc lại như bộ Con đường đau khổ của Alexey Tolstoi hay bộ Sông Đông êm đềm của Solokhov, thoảng qua mùi thuốc lá Gò Vấp. Tuy nhiên, khi giở ra bộ Tam Quốc Chí mà ông đọc thường xuyên thời trước 1975, lại có mùi thuốc lá nhồi Half and Half mà sau này tôi biết đó là mùi anh đào.
Những ngày hè mùa mưa tuổi nhỏ, không đi chơi được, tôi ôm bất cứ sách gì đang có để đọc. Ánh sáng ngày mưa ngoài cửa sổ không đủ nên sách được dí sát vào mắt. Tôi nhớ nhiều cảm giác lúc đó với mùi sách ấm, hơi chua sát tận mũi.
Tôi nghĩ, nếu có ai thích ngửi mùi sách, thật ra đó là tình yêu đối với sách mà mùi hương là chất dẫn truyền. Cuốn sách mới mua, nâng niu trên tay nhưng chưa đọc được ngay thì động tác ấp sách vào mặt để cảm nhận mùi hương là cách tiếp nhận ban đầu chóng vánh nhất. Đối với những cuốn sách xưa cũ, sách quý trong thư viện mới có, sách do người Pháp viết về Đông Dương, sách giấy dó của Tản Đà, sách L’art à Hue… mùi sách đôi khi ẩm mốc, đôi khi khô cứng hay bụi bặm…. tỏa ra mùi quá khứ, mùi thuộc địa, mùi của những ngày xưa lạc hậu, lễ nghĩa cũ mòn… Ai đã cầm đến những cuốn sách này: ông Tây thực dân? Cụ Vương Hồng Sển? ông Sơn Nam?… Nó đã nằm ở đây từ khi nào, lưu lạc vào Nam từ biến cố 1954, Huế 1968 hay được thu mua sau này?
Người ta có thể đoán tuổi một cuốn sách dựa vào mùi giấy cũ in ra cuốn sách đó đang trong quá trình tự hoại dù rất chậm. Điều đó được giới bán sách cổ nghiên cứu kỹ. Trong số đó, vài người đã tìm cách làm sách cổ giả, ngoài hình thức cũ kỹ và tàn tạ bằng kỹ thuật in ấn, kỹ thuật đóng sách theo kiểu cổ điển và nhiều thủ thuật khác, họ bắt buộc cần phải tạo mùi mốc, ẩm lâu ngày, bụi và những mùi khác để đẩy tác phẩm giả mạo tinh vi của mình lên giá rất cao mà chỉ giới siêu giàu mới mua nổi. Đó là câu chuyện ở nước ngoài và biết đâu nó sẽ lan tới thị trường sách Việt!
Tôi nhớ mấy năm đầu thập niên 2000, thị trường sách khởi sắc do các công ty văn hóa tư nhân được làm sách liên kết. Sách tồn nhiều nên vài nơi bắt đầu bán sách giảm giá, đến tận kho chọn lựa. Cảm giác được bò dưới sàn xi măng lựa sách, lúc đó đã bề bộn không theo thứ tự nào, thật sung sướng. Mùi sách cũ lưu kho thoảng trong không khí, không giống lắm mùi của những tiệm sách cũ… kiểu gì cũng là những khoảnh khắc hạnh phúc, nhắc tôi nhớ tuổi nhỏ cùng anh đi mua sách ở mấy cái sạp gần khu vệ sinh công cộng trên đường Lê Lợi, và những lần tự đón đi xe lam ra chợ sách cũ Đặng Thị Nhu sau năm 1975…
Dòng sông, không còn dòng sông nữa Bởi hôm qua có kẻ qua đời Hồn trôi lạc chỉ vì sấp ngửa Tôi ở đâu trong trí nhớ tôi
Dòng sông, chỉ còn trong trí tưởng Bởi hôm qua mưa đã xóa nhòa Hồn khải niệm mùa thu cánh phượng.. Hương bay ngang chỉ một thoáng qua
Dòng sông dòng sông nước dửng dưng Thuyền không, chở nổi cánh hoa xuân Bởi như sông dòng sông như đã Lạnh lùng! Trong mỗi sớm chim khan
Dòng sông, không còn dòng sông nữa .. Người qua bờ mỗi chuyến dở dang Còn đâu chiếc cầu treo nghiêng ngửa Đưa người ta chẳng có bến sông..
BỤI,
Thêm vài năm nữa còn ai đưa tiễn Thuyền đã chìm đáy quá khứ không tên Bầu trời thăm thẳm … vài con én Liệng vào đêm đen bóng lãng quên
Đất trở nghiêng mình thêm hạt bụi Cỏ cây về vui với tối … tăm Lỡ lầm .. có nên mà ước hẹn Trăm năm lời phủ dụ từ tâm !
Ta đi nhé y… như lần vỡ mộng Về đâu ta chẳng thể về đâu Những yêu thương có chút nào lộng lẫy Những con đường cùng.. hóa biển dâu
EM PLEIKU ,
Tôi cũng biết rằng mùa Thu Pleiku Ở thì buồn xa đi thì rất nhớ Vẫn những đồi sương phố núi mây mù Và những cơn mưa sụt sùi bụi đỏ
Tôi cũng nhớ bài thơ em ở đó Như sương giăng lãng đãng suốt mùa Và áo em bay chiều vương mưa phố Nét dễ thương về nép dưới Thu mưa..
VỀ SÀI GÒN,
Về sài gòn chỉ để tủi buồn thêm Phố xá cao cao những con đường ngập nước Chống úng bên hông đường đông tây phía trước Sài Gòn bây giờ hay trũng viễn đông
Về Sài Gòn hỏi xem còn vui không ? Đâu đấy nữa đôi hàng cây lấp lánh Hố tử thần đó đây em cố tránh Phố Sài Gòn trắng dã nước mênh mông
Qua Quang Trung nhớ tìm hàng Bả Đậu Những ngày mưa tháng nắng đã giã từ Dẫu có phai nào Vườn Tao Ngộ Chủ nhật nào thơm mát bóng tiểu thư
Sài Gòn bây giờ như tiết sang đông Nước triều dâng gội rửa những phong trần Đã lận đận phong ba từ năm tháng Để Đế Đô trầm mặc biết bao lần
Sài Gòn của những công trình thật kỳ tân ! Đi giữa phố nhấp nhô từng cao thấp Người phu quét đứng nhìn đường đã ngập Mà mơ hồ những chiếc lá thu xưa
Sài Gòn ơi ! mùa thu vội ướt mưa Giữa thành đô như chưa từng mưa vậy Sài Gòn thiếu đi bàn tay vẫy Đi qua em cứ ngỡ nữ đạo Hồi
Sài Gòn ơi ! áo tha thướt đâu rồi Đâu Thánh lễ người xem ngày chủ nhật Chiều Giáo Đường lằng lặng ướt mưa rơi Về Sài Gòn dấu chân xưa lạc mất
Sài Gòn đi thấy trời không thấy đất Muốn tìm em mất dấu những con đường Để bây giờ trôi dạt mất ngàn phương Sài Gòn ơi ! như có lần tiễn biệt..
có thể, đã lâu lâu lắm rồi tôi quên bẵng cảm giác thâm nghiêm nhìn mùa thu tuyệt đẹp một thoáng bình yên không cần hẹn trước trầm lặng dịu dàng sương khói vô biên
lời đón đưa thuở nào rồi cũng lãng quên một đời gần tàn đi qua nắng chiều thắp lửa những mắt người xưa xanh biếc mặt trời đêm tôi ơi luôn nhủ lòng đi nhé! hãy như đất thở nồng nàn thơm hương diệp lục
lửng lơ mây trời xám mưa cổ điển rụng xuống đẫm ngực ngày niềm tin trổ hoa lời phúc âm mùa dịu dàng vỗ về nỗi cô đơn mai kia, mốt nọ loài chim từ quy sẽ phải bay về
tôi đi qua phố người xứ lạ lặng nghe hàng cây cúi đầu nhắc nhớ lá trên cành hãy định hướng đường bay khi bóng râm ẩm ướt sự hoài thai ánh sáng tội nghiệp lũ sẻ nâu đã đánh rơi tiếng hót gió lạnh thốc nắng úa vàng tan vào cơn bão rớt.
Tương Tri 