Ba năm đằng đẵng rồi cũng trôi qua, ba năm với nắng gió và mưa trên quãng đường trần ai, đôi lúc nó nghĩ vui nếu hứng hồ hôi chắc không tính bằng lít mà phải đựng bằng phuy. Cuối cùng nó được tốt nghiệp, xếp hạng trung bình. Không bị rớt cái đụi đã là may mắn.
Thằng Chí gặp nó nửa mừng nửa buồn buồn:
“Vậy là mày xong hen, tao còn lết một năm nữa”.
Nó cười:
“Tại mày yêu con đường hơn tao, tao nói thiệt ớn lắm rồi”.
Thằng Chí chề môi:
“Chọc tao hả mậy, à mà mày có thi đại học hông?”.
Nó lắc đầu:
“Trình độ nào đậu mậy, thi chi cho tốn”.
Thằng Chí xì một tiếng:
“Xạo mày, tao biết rõ mày quá, mày bị môn trời ơi tiếng Nga, toán lý hóa mày giỏi thiệt cả trường có thằng nào qua, thi tốt nghiệp mày chín mười hông, người ta rặn ra con tám muốn nát óc”.
Nó cũng xí một tiếng:
“Mày nói quá, ờ mà giờ xong mới thấy sợ môn này, khó như quỷ thiệt nhưng nếu ráng cũng học được, chỉ chẳng hiểu cấp II hông được đụng một chữ ngoại ngữ, lên cấp III lại áp đặt vô lớp thị xã đã học bốn năm, làm chạy theo điên cái đầu, còn bị cô chửi ngu si lên xuống, tao nghĩ một số đứa bứt nửa chừng cũng vì chuyện này. Tao thi may hông bị điểm liệt, trời cứu mày ơi”.
Thằng Chí gật đầu:
“Nhiều cái bị áp đặt mà có hé môi được đâu, mày hông thi đại học thiệt hả?”.
Nó cười buồn:
“Thiệt, tao hông thi. Nói nghe nếu sức tao thì đậu hông chắc trăm phần trăm nhưng bảy tám phần có thể hy vọng…”.
“Vậy sao hông thi?”.
“Có đậu cũng như không thôi mày… mày hông thấy sao, bao nhiêu người đi trước đó, vướng cái lý lịch xấu có được học đâu, thôi thì đi chi cho mắc công tốn tiền”.
Thằng Chí gục gật:
“À, tao quên mất, giờ mày tính làm gì?”.
Nó chỉ lên núi:
“Trước mắt tao theo đoàn làm gỗ kiếm nhiều tiền, tao cũng muốn trốn trong rừng”.
Thằng Chí nghe có vẻ hụt hẵng, nó chậc lưỡi tiếc cho một thằng:
“Tính vậy thiệt hả mậy, nhưng biết làm sao hen, mày đi làm cẩn thận, làm gỗ nguy hiểm lắm”.
Nó gật đầu:
“Cảm ơn mày”.

***

Nó đợi xong mùa mưa rồi xin đi chung với những người chuyên làm gỗ, mấy tháng nó phụ chuyện đồng án. Gần giữa tháng chín học sinh đi học xôm tụ, chị nó từ trường chạy về nhà làm má ngạc nhiên:
“Ủa, mới đi chủ nhựt giờ thứ năm về nữa, có chuyện gì sao con, bữa nay không học hả?”.
Chị nó cười giả lả:
“Con xin phép rồi” – chị nó kéo má nó lại gần nói nho nhỏ: “Má ơi người ta đồn rần là hai ba bữa nữa có đổi tiền”.
Má nó trố mắt:
“Cái con này, kệ người ta mắc mớ gì tới mình, đổi thì đổi”.
Chị nó hề hề:
“Dạ, nhưng đổi có quy định đó má, một nhà chỉ được hai ngàn tiền mới hông quá được”.
“Một nhà hai ngàn tiền mới, mà bao nhiêu tiền cũ ăn hai ngàn tiền mới”.
“Dạ, mười đồng cũ đổi được một đồng mới, vậy hai chục ngàn đồng cũ đổi được hai ngàn tiền mới”.
Má nó à lên:
“Vậy thì đâu có gì, nhà mình còn chưa tới mười ngàn, có dư đâu mà lo”.
Chị nó lộ bí mật:
“Con biết vậy nên con mới chạy về đây kêu má tính”.
Má nó hứ:
“Cái con này, tính gì mà tính, lo mần ăn lo học hành, có đổi thì đổi, vậy thôi”.
Chị nó xoa xoa bóp bóp vai má nó:
“Thì tính cũng là mần ăn, có dư chút đỉnh để dành phòng bất trắc chớ má”.
Má nó cười:
“Cha, bây cũng biết vậy nữa hả, mà tính sao nói má nghe thử”.
Chị nó tuôn ra:
“Má à, ở dưới thị xã người ta ào ào mua hàng, mua giá cao bằng ba bốn lần bình thường, có khi còn lên bảy tám đó má”.
“Thì sao, nói vòng vòng hoài vậy?”.
“Con thấy vầy, nhà mình có ít đồ đem bán đi được nhiều tiền để đổi”
“Nhưng con nói chỉ đổi được hai chục ngàn?”.
“Má ơi, nhà mình mà còn có chưa tới mười ngàn thì cả làng mình chắc có ai có hơn, bà con mình con biết, tiền bạc làm gì có tích trữ, có đồng nào tiền chợ bữa đó hết mà, lo cái đói còn căng nữa, mình cứ gởi cho bà con đổi dùm rồi chia lại cho bà con, một nửa cũng được lời chán, giúp bà con có chút tiền nữa”.
Má nó có bộ xuôi xuôi:
“Nghe cũng có lý nhưng làm sao đem đồ đi, lỡ người ta bắt…”.
“Vụ này con cũng tính rồi má à – Chị nó kêu nó lên, chỉ vô nó nói tiếp: Đây, nhờ em con sáng mai đạp xe chở một bao xuống con đón ở chợ lớn con bán, người ta nghĩ nó còn đi học, mấy kỳ cũng chở bao đồ theo đâu có chặn hỏi gì đâu”.
Má nó thấy ngẫm nghĩ hồi gật đầu:
“Con tính vậy cũng hay, má chịu đó, làm theo vậy đi, kiếm chút tiền mua đồ dự phòng”.
Chị nghe má nói xong mừng quýnh, chạy đi lục đồ cất kỹ xếp vô bao. Đồ cất kỹ là từ chị đầu gởi về. Đó là một ngày bất ngờ cách đây mấy tháng. Bữa chủ nhật có hai người lạ mặt chạy trên hai chiếc xe Honda 67 và Dame chở một cái thùng vuông đóng bằng gỗ thông chạy ngay vô nhà, họ tháo thùng xuống rồi bưng vô thẳng bên trong, cả nhà đang ngồi ăn cơm ngỡ ngàng, không biết họ làm gì, chưa kịp hỏi họ đã chìa ra tờ giấy:
“Bác Hai ký dùm con”.
Má nó chưng hửng:
“Ký giấy gì, tui biết giấy gì mà ký?”.
Cô đi xe Dame cười:
“Ủa vậy bác hông biết gì, hông có tin tức gì hả, Trời! tụi con tưởng nhà mình biết chớ, đâu có gì bậy đâu, đây là đồ của chị con bác gởi về, bác ký dùm”.
Má nó còn hoài nghi, sợ người ta gài bẫy chuyện gì:
“Tui có đứa nào đi đâu mà gởi”.
Cô đó giải thích tiếp:
“Bác yên tâm, tụi con hông phải người nhà nước, tụi con là dân chuyển đồ ngoài luồng, kêu chuyển lậu, bác thấy hông tụi con đi chủ nhựt cho chắc đó bác, hông ai làm việc”.
Chú đi xe 67 lên tiếng:
“A, chị đưa cái thơ cho bác coi, đúng nhà, đúng người”.
Cô này sực nhớ ra:
“À, đúng rồi con quên lửng, thơ đây bác”.
Má nó cầm cái thơ, trên thơ là đúng chữ của chị đầu, người chị bỏ đi hông nói tiếng nào và địa chỉ nhà cũng đúng luôn, má nó bậm môi ngăn dòng nước mắt chảy:
“Đúng rồi, đúng của nó rồi ông ơi, bây ơi!”.
“Vậy bác ký đã nhận dùm con hen” – Cô đó nói tiếp.
Má nó ký cái rẹt, cô dặn tiếp:
“Bác dừng nói gì hết nghe, đồ đạc trong đó có sao còn y nguyên vậy, tụi con hông có mở ra, tụi con làm ăn uy tín”.
Má nó hỏi:
“Còn tiền cước thì sao cô?”.
“Xong xuôi hết rồi bác, bên đó trả hết rồi, chỉ cần bác ký là xong, mà con cho địa chỉ này hôm nào viết thư gởi vô đây, tụi con gởi qua bển cho”.
Má nó nhận địa chỉ rồi cảm ơn, mời cùng ăn cơm cô chú lắc đầu:
“Tụi con phải đi liền, đâu có ở lâu được, mọi người chú ý”.
Má nó xé thơ kêu chị đọc. Thơ viết đầu tiên hỏi thăm sức khỏe ba má và các em, kế tiếp xin lỗi ra đi đường đột mà không nói một lời lại lấy cắp vàng chắt chiu của má, chị nói không nói được bởi phải thiệt bí mật chớ hông bị lộ, bị bắt thì khổ. Chị đã tới được Canada, sẽ cố ráng làm gởi về phụ giúp gia đình rồi dặn đi dặn lại đừng cho em út ở nhà nghe theo ai đó mà đi nữa, nguy hiểm lắm, chỉ có may mắn chị mới lọt tới nơi. Nhiều người bị bắt phải vô tù, lao động học tập cải tạo nhưng đó chưa phải là bi kịch, nhiều cái chết bi thương, khi bị vây bắt bỏ chạy bị bắn chết, nhiều người bị chết oan uổng, chết từ ngay cửa biển chưa kịp bước lên tàu, chết vì bị lừa lọc chính do những kẻ tổ chức để cướp tài sản, cướp vàng lộ phí đã nộp như giao kèo, chết vì bị sóng nhấn chìm, chết vì không biết bơi lội, những kẻ thủ ác đôi khi lại hợp tác với những kẻ tán tận lương tâm nằm ngay trong chính quyền, họ sẵng sàng giết sạch để bịt đầu mối… Thêm những cái chết oan uổng nữa, nhiều tàu đã ra khỏi địa phận kiểm soát bị chết máy, hay chạy sai hướng hết nhiên liệu, hết lương thực, nước uống, chưa ai kịp cứu thì đã chết trong trong đói khát, có tàu gặp phải bão táp nhấn chìm, bị làm mồi giữa biển cả, bị cướp biển, đau thương hơn nữa là bị hãm hiếp và giết luôn. Rồi có tàu thuyền vượt biển được cứu vớt nhưng gặp phải tàu cứu vớt không của nước nhận thuyền nhân tỵ nạn, bị buộc ở trong trại tỵ nạn mút mùa, không biết bao giờ đến lượt cứu xét đến nước thứ ba…
Nghe tới đây má nó bật khóc hu hu:
“Chi mà khổ dữ vậy con ơi! ở nhà có mắm ăn mắm có muối ăn muối…”
Ba nó chan canh rồi lùa miếng cơm để đẩy cục nghẹn xuống khỏi cổ, chút sau ba nó nói:
“Thôi bà à, vậy là mừng cho con nó rồi, nó tới được mạnh giỏi là mừng rồi, mấy đứa viết thơ gởi lại cho chị nói bên này nhà mình giờ cũng tàm tạm, chưa đến nỗi nào, nói chị đừng có quá lo, ráng sức mà sinh bịnh tật”.
Cả nhà bên mâm cơm với những đôi mắt đỏ hoe cay xè,
Chiều hôm đó má nó đi chợ mua nhiều đồ, làm một mâm thịnh soạn, cúng tạ ơn Trời Phật, Tổ Tiên Ông Bà, may mắn cho nhà không phải làm thêm cái bàn thờ như nhiều nhà có người thân bỏ hồn bơ vơ lạc lõng nơi biển cả bao la.
Một thùng gởi về nhiều đồ lắm, nêm chật cứng không chỗ nhúc nhích, xà bông thơm quá chừng, áo và vải for quý ai cũng nói mặc mát và bền, quần jean hiệu Hara hay Davis mà thanh niên nam nữ mua được phải mất cả… gia tài, áo có thêm áo gió và riêng áo lạnh chị căn dặn phải để má mặc mùa đông. Chị gởi ít thuốc tây, thuốc chống sốt rét. Chị cũng không quên nhét mấy bịch bánh kẹo, có kẹo sô cô la làm nó nhớ lại cái khoảng thời gian xa lắc xa lơ ở Sài Gòn.
Sáng bữa sau nó chở bao đồ đóng sẵn về thị xã, đi cùng thằng Chí, cái mặt hai đứa nó ba năm trên con đường này ai cũng nhẵn cả ra, chỉ có điều đâu ai để ý nó đã tốt nghiệp, chở cái bao cũng chẳng ai thắc mắc. Ngày mới vô lô lớp mười, một lần nó chở cáo bao như vậy bị mấy chú thuế vụ ngoắc vô, một chú hỏi:
“Ê, con nít con nôi bày đặc tập tành đi buôn hả mậy?’.
Nó chưa hiểu đầu cua tai nheo ra sao thì một chú nữa lên tiếng:
“Nó Chở cho bà nào đó đồng chí ơi. Chở cho ai lấy bao nhiêu tiền khai ra đi rồi chúng tôi tha tội cho, không là giam luôn đó”.
Nó ú ớ:
“Con có chở gì cho ai đâu, của con mà”.
Chú này nói tiếp:
“Cứng đầu nhỉ, nhỏ mà cứng đầu nhỉ, mà chở cái gì trong đó nhờ?”
“Dạ, con chở mấy cái cuốc với cái xẻng đi làm lao động ở trường”.
Mấy chú té ngửa:
“Trời, sao hông nói sớm, chở cuốc bỏ vô bao chi vậy?”.
Nó mở ra cho mấy chú coi:
“Dạ, mấy chú bắt vô hỏi ào ào liền con biết ất giáp gì đâu, con run muốn chết, còn bỏ trong bao chớ hông mắc cỡ thấy mồ, đi đường con nít ở thị xã chọc quê lắm”.
Từ đó nó chẳng bao giờ bị hỏi gì nữa.
Chở xuống gặp chị nó ở chợ, chị cho tiền biểu ngồi quán chè đợi. Chè đá ăn mát lạnh, ngon lắm nhưng lần đầu tiên ngồi quán chè nó thấy nhột nhột, dòm tới dòm lui thấy cái gì cũng lạ, ba năm đi học có bao giờ biết là gì, hôm nào dậy trễ không kịp nấu cơm nhịn đói luôn, nửa ổ bánh mì thịt còn chưa dám đụng tới huống hồ là chè.
Lát sau chị nó ra hớn hở lắm, dúi cho một đống tiền:
“Bán lời quá, hơn ngày thường cả chục lần luôn, em đem về cho má cẩn thận, coi chừng rớt là chết đó”.
Chị nó lấy cái túi nhỏ ra đưa:
“Thôi bỏ vô đây rồi nhét vô túi”.
Nó nhét vô túi quần trước còn sợi dây rút của cái túi nhỏ cột lên dợi dây đai lưng quần cho chắc ăn, chạy về vừa đạp lâu lâu vừa rờ xuống thăm chừng.
Đúng như lời đồn, bữa hôm sau là đổi tiền. Má nó chia tiền nhờ bà con lối xóm đổi dùm có được kha khá mà bà con cũng có chút tiền. Cán bộ đổi tiền thấy lạ, đội này sao nhiều người khá quá, ai cũng có tiền đủ để đổi, bà con im thin thít, của để dành bấy lâu nay đâu có xài việc gì cán bộ ơi.
Sau đổi tiền cũng có nhiều chuyện vui, khan hiếm tiền lẻ quá chừng, mua ký cá có mấy đồng bạc, đưa tờ năm chục lấy đâu mà thối, làm bà con phải mắc nợ lẫn nhau, người bán phải sắm nguyên cái sổ bự chứ nhớ gì hết. Có người nói vui: “giữ sổ chắc như giữ sổ gạo nhe, mất nó cái mặt hông thua gì mặt mất sổ gạo đó”. Má nó thì may, có tiền sợ xài phí nên mua ngay lại lúa gạo và măng khô trữ, chớ không vài tháng sau tiền trượt giá y như chơi cầu tuộc con nít, tuột xuống cái ào, có nhà có mười ngàn, trước giờ làm gì có tới số tiền lớn vậy nên mừng húm khư khư giữ, vật giá nó bay lên… trời nhanh hơn trèo thang cứu hỏa, đem ra cho mấy đứa nhỏ năm chục đồng ngày nào không có tiền thối chỉ mua được vài cây cà rem, cười mà mặt méo xẹo, “kiếp bò lại hoàn bò”.

***

Gần dứt mưa nó đầu quân vào nhóm làm gỗ.
Rừng cây bắt đầu khan hiếm, đã bị người ta làm rẫy, đốt than, làm củi, làm cây gỗ đốn sạch dần, từ cây nhỏ ngày trước bỏ lại hay những cây chê xấu như cứt mọt, vông đồng, trâm nước… cũng bị hạ luôn. Đứng ở đồng không còn nhìn thấy rừng, ở rẫy nhà nó còn rừng lưa thưa, cây gỗ xấu, núi Đất gần nhà nhìn đã gần giống đồi trọc. Làm gỗ phải lùi vào trong rừng sâu, trên núi cao. Làm càng xa càng trốn tránh được kiểm lâm, kiểm lâm đã đặt trạm ở bìa rừng.
Lán trại cất ở bãi đất trống giữa khu rừng già có bán kính chừng hơn hai cây số là chỗ tập kết gỗ. Khu rừng già này nghiễm nhiên không ai được khai thác như quy luật bất thành văn – luật rừng, bởi được hiểu như rừng “phòng hộ”, bao che cho dân làm gỗ ở lán này. Từ lán ra tới đường xe bò vận chuyển về hay đi tiếp vô rừng sâu chừng ba cây số, đưa gỗ vô ra lán không có con đường chính, mỗi lần chuyển là mỗi con đường, tìm đường mà ra để tránh để lại dấu tích.
Lán trại có miếng đất chừng hai sào, đủ để trồng rau củ cho lúc này lúc khác trên dưới hai chục con người ở đây cùng vài đứa nhỏ chăn bò. Lúc thêm người tới lúc người ra đi và lán nằm ngay bên con suối nhỏ có nước chảy quanh năm. Lo việc rau củ và cơm nước là ông Bảy già, ông khoảng bảy mươi mấy tám chục tuổi nhưng còn bửa củi ngon lành.
Trên dưới hai chục con người ở lán là trên dưới hai chục mảnh đời không ai giống ai, mỗi người mỗi cảnh. Người ở làng nó, người ở làng khác gần đó và có cả những người ở xa, ở xứ lạ hoắc mà nó chưa nghe nói tới bao giờ. Rừng ở xa nên người gần nhứt cũng phải hai ba tháng mới về một lần, người nửa năm hay cả năm, có người ba bốn năm ăn nằm dầm dề chưa thấy về.
Mới vào nhập hội nên việc đầu tiên nó được giao là cưa và bửa củi chẻ. Anh Lãm kèm nó. Cũng đi theo đoàn nhưng chỉ cưa những nhánh cây lớn hay những cây cưa đổ bị bọng không ấy gỗ được. Cưa đoạn năm tất, khúc nào đường kính chừng hai mươi thì bửa làm đôi, khúc lớn bửa làm ba làm bốn… Củi chẻ còn kêu củi thước, chất lên cao và ngang mỗi bên một thước thành thước củi, vị chi nửa khối. Bán tính tiền theo thước, mỗi thước bao nhiêu tiền đó, củi chẻ những lò nấu lớn như lò bánh mì thì để nguyên thảy vô chụm, nấu lò gia đình phải chẻ nhỏ ra thêm. Cưa nhắm đủ đầy thùng xe bò thì chất lên chở về lán, lán trại có ba chiếc xe bò với sáu cặp bò chiến. Hai anh em vừa kéo cưa sột soạt anh Lãm vừa chỉ nó:
“Mày vừa làm vừa quan sát nghen, hông có ai chỉ đâu, học nhìn nhau là chính, khi thấy sai người ta mới chỉ cho”.
Nó dạ:
“Em cũng có nhìn, mà cưa cây cho ngã là khó nhứt phải hông anh?”.
Anh Lãm gật đầu:
“Ờ, cưa cây ngã là nguy hiểm nên phải kỹ, phải cẩn thận, phải nhìn cây nó nghiêng theo chiều nào thường ngã theo chiều đó nhưng phải coi thêm hướng gió có thể xê dịch bao nhiêu, từ đó nhắm nó ngã đúng chỗ thì cưa ngang một nữa thân cây ở chiều ngã trước, sau đó cưa nửa bên còn lại, lúc nó sắp ngã, nghe kêu răn rắc là phải lấy cưa chạy tránh ra xa phòng bất trắc, cây trên sườn núi thì phần lớn đổ xuống, hy hữa có cây đổ ngược lên trên nhưng mấy cây này nguy hiểm lắm ít ai dám hạ”.
“Mấy lưỡi cưa đó bén ghê, sắc lẹm à”.
“Ờ, mấy lưỡi cưa cá mập mới ngon, là bén nhứt, phải mua từ tuốt ở Sài Gòn, ở thị xã hiếm lắm”.
Nghe tới Sài Gòn nó cười:
“Em đẻ ở Sài Gòn nè”.
Anh Lãm ngạc nhiên:
“Thiệt hả mậy, hèn gì nghe giọng mày có khác, mà sao mày hông ở trong đó, ở sì phố cho sướng mà lại lạc ra đây chi cho khổ”.
Nó thoáng chút buồn:
“Chuyện dài lắm anh ơi, bữa nào rảnh em kể nghe chơi, còn anh sanh ở đâu?”.
Anh lãm lắc đầu:
“Tao cũng chẳng biết mày ơi, tao theo bà ngoại đi tùm lum, Bà ngoại nói ba má tao mất sớm, chỉ nói vậy thôi, bả dắt tao đi đâu tao đi đó, tao thấy chủ yếu là mấy cái chợ, nhiều chợ tao nhớ mang máng hông biết ở đâu, cho tới khi lớn tao ở thị xã này, tao ở chợ Cồn, chợ cá đó mậy”.
Nó gật đầu:
“Em biết chợ Cồn, em đi học ở thị xã ba năm mà”.
Anh Lãm càng ngạc nhiên:
“Trời, mày học ở thị xã vậy mày học cấp ba rồi, hèn gì mày ăn nói có khác”.
“Dạ đúng đó anh, em học trường cấp III”.
Anh Lãm ngừng tay hút điếu thuốc:
“Làm một ngao mậy”.
Nó lắc đầu:
“Em chưa biết hút”.
Anh Lãm nói tiếp:
“Tập đi, bập bập cho nó vui, đỡ buồn, à mà mày học cao vậy sao không xin đi làm việc mà vô đây?”.
Nó xin bập thử điếu thuốc, hít một hơi nó nghe cũng đã đã nhưng khói đầy họng nên ho sặc sụa, anh Lãm kêu phải hít từ từ, hết ho, trả lời:
“Em định đi học lên nữa mà hổng được, bị vướng lý lịch”
Anh Lãm gục gật:
“À, vậy ha, ba mày sĩ quan Ngụy hả?”.
Nó chề môi:
“Ổng làm bàn giấy thôi chớ sĩ quan khỉ mốc gì nhưng người ta còn xét cả ba đời, đời ông ngoại là địa chủ”.
Anh Lãm lắc đầu:
“Thua luôn”.
“Còn anh, ở chợ cá cũng sướng mà?”.
Anh Lãm trầm ngâm:
“Cũng tàm tạm chớ sướng mẹ gì, tao làm bóc vác, khiêng cá dưới bến lên chợ rồi uýnh lộn, tao uýnh thằng dành mối xém bỏ mạng, tao trốn vô đây”.
Nó cũng ngạc nhiên:
“Nhìn anh hiền khô, em hổng có tin”.
Anh Lãm cười:
“Tao hiền thì có hiền nhưng tao cộc tánh, thằng kia lại ăn hiếp dành mối hoài tao nóng tao bụp một trận, tao úynh thì đừng hòng ai cản”.
“Thì ra là vậy, người ta nói tức nước vỡ bờ”.
Anh Lãm chặc lưỡi:
“Lâu rồi chưa về thăm bà ngoại, chắc cả năm rồi đó, chờ đợt này có tiền tao về, về thăm toàn len lén cũng oải, thôi đủ xe rồi chất lên về”.
Hai anh em chất đầy xe, móc bò vô ách, anh Lãm cầm dây mủi bò nhảy lên phía trước xe hụi bò đi, nó cũng nắm càng xe nhảy thóc lên.
Xe bò bánh cây lộc cộc lắc lư, xốc qua xốc lại, củi chất đầy vun bị lắc riết phẳng xuống bằng thùng. Tới dốc Bà già bật ngửa, anh Lãm cho dừng xe. Nó lôi hai tấm lưới bằng dây thừng lớn ra một cột chặn ngang phía trước một cột chặn ngang phía sau. Dốc Bà già bật ngửa nghe đã thấy ớn rồi, dốc qua suối dựng đứng, bà già đi lên phải bò chớ đi là bật ngửa sao mà hông ớn, nên phải cột chằn cho kỹ chớ có giỡn. Anh Lãm chặt hai đoạn cây cỡ bắp cẳng cặp song song theo thành xe, cột một đầu vô phía trước, một đầu ở sau để kéo trì xuống cạ sát bánh xe như cái thắng giảm bớt lực chạy băng băng xuống. Chỗ khúc cua bên trái thì kéo cây bánh bên phải và ngược lại, cho bò kéo xe xuống dốc, anh dặn:
“Nó xuống lẹ lắm, cẩn thận nghe mậy”.
Nói là bò kéo xuống dốc như thực ra chỉ là trượt xuống, mũi bò anh Lãm ngồi trên xe cầm dây kéo giựt ngược, cái đầu nó ngước lên trời thun sát cục u không còn thấy cái cần cổ, mình bò co rúm cong như con thỏ, chân trước và sau gần chạm vào nhau, thùng xe ủi chạm đít con bò, cứ vậy mà trượt rào rào xuống. Xuống hết dốc, tháo bò cho nghỉ ngơi uống nước, cho gặm cỏ chừng mười lăm phút lấy lại sức, hai anh em cũng xả hơi, mồ hôi mồ kê vãi ra như tắm, cái cây làm thắng cháy khét mòn gần hết phân nửa.
Lên dốc đỡ hơn, tháo cây bên hông làm thắng bỏ đi, nó đi trước cầm dây kéo bò, anh Lãm ngồi trên xe quất mạnh cho bò cố rướn mà lên. Qua dốc với xe củi chẻ, xe nhẹ chỉ cần hai anh em, chở gỗ lóng cần ít nhứt bốn người, lóng gỗ dài cỡ sáu thước trở lên và to thì phải tới tám người, thế thần vững chắc mới dám qua cái dốc Bà Già bật ngửa này…

Lê Đắc Hoàng Hựu