Đêm 28/9/2015.Một vầng trăng huyết huyền thoại đã giã biệt những vòng quay tinh tú… rơi hẫng vào thinh không.
Có ai biết để có thể biến thành trăng huyết thì vầng trăng thanh đêm rằm đã trải qua nhiều kiếp luân hồi khắc nghiệt, thắm đẫm bao nhiêu máu và nước mắt?
Bỗng dưng tôi liên tưởng đến những câu thơ sinh ly tử biệt:
...Lang thang đâu đó ngoài vô tận
Một mảnh linh hồn nhớ thịt da...
Khi ông viết những dòng này, ông chỉ mới biệt ly cố xứ hơn mười năm trước, thì, cõi vô tận của ông đâu phải là cõi thiên thu bát ngát mà có thể chỉ là một chốn quê xưa đau đáu nhớ về… Thơ ông, như một tâm cảm khác, mượn hình nói bóng, lộng ảo thành chân…
Không ai nói về thơ ông, (nhưng với tôi, thơ mới đích thực là tiếng nói nội tâm thầm kín mà đôi khi chúng lẩn khuất đâu đó , cần đưa chúng trở về ) vì so với số lượng tác phẩm đủ mọi thể loại : truyện ngắn, truyện dài, tùy bút, tiểu luận, tạp luận, biên khảo , phê bình, dịch thuật… thì thơ của ông ( theo các nhà phê bình) chỉ là một phần nhỏ bé và không quan trọng.
Nhưng, nếu xét về tổng thể, thì thế giới thi ca của mỗi tác giả mới chính là những thổ lộ của tâm linh… đôi khi chúng đích thực là những âm thanh cuồng nộ được cách âm tuyệt vọng bằng các ngôn ngữ tư duy tự lấy mình làm cứu cánh, trong khi văn xuôi chỉ là những ký hiệu bày tỏ sự vật bên ngoài…

Thơ ông chiếu vào nội tâm u uẩn :
…tiền thân dù có, dù không có
thì vẫn:
…đã tuyệt vời chưa thân xác ơi!
Cái u uẩn đó, đôi khi bộc lộ ra bằng hoan lạc:
…Mỗi phân da thịt một linh hồn
Có ai ngửa cổ cười sung sướng
Cổ trắng ngần, ôi… muốn chết luôn
Có ai hất tóc qua vai ấy
Mà đây xao xuyến cả tâm hồn
Bâng quơ một nụ cười ai nở
Làm ai ngồi đứng mãi bôn chôn
Ơi gót chân son từng bước đỏ
Ơi búp tay quỳnh ngón thon thon
Nõn nà một khối: tòa hoan lạc
Nuốt lấy nguồn vui, hôn lại hôn…
(TẠ TỪ THÂN XÁC)

Thân xác và tâm hồn…
Thực thể và vô hình…
Hữu hạn và vĩnh cửu…
Những cặp đối lập ấy luôn hiện hữu để cuộc đời bày biện ra những khắc khoải khôn nguôi.
Ấm hơi Thân Xác từng quên cả
Hư vô lạnh lẽo buốt càn khôn...
( TẠ TỪ THÂN XÁC)
Trong thơ ông, cái chết luôn là sự đợi chờ:
Nó không hình không sắc
Tuyệt không có tiếng có lời
Nó không có gì. Chỉ là một sự chờ đợi lặng lẽ
Thế thôi.

Nó là sự chờ đợi từ vô thủy đến vô chung
Ai nấy lần lượt đến với nó, không ai gặp nó
Tất cả đều hướng về nó, như hướng về ý nghĩa cốt tủy của chính mình
Tất cả đi về hướng nó. Nó chờ.
Nó chờ một con kiến, nó chờ một con voi.
Nó chờ một hạt bụi, nó chờ một đoàn quân.

Trên dòng thời gian đang trôi, những kẻ xanh mặt bảo nhau: “Nó chờ.”
Những kẻ mặt xám như tro bảo nhau: “Nó chờ đấy.”
Những kẻ run rẩy, tắc cổ, nghẹn họng thì thào: “Sắp rồi. Nó thôi.”
Trông cái nắng ngoài song cửa, tôi nghĩ: Nó đang chờ.
Nhìn chiếc răng em trắng muốt, tôi thầm nghĩ: Nó đang chờ.
Mắt nhìn con chữ đang thành hình trên giấy, tôi kêu thầm trong trí nhớ: Nó đang chờ.

Sự chờ đợi không lời mỗi lúc một thiết tha
Và mỗi khẩn trương.
(SỰ CHỜ ĐỢI)
Từ 1975, khi vừa lìa tổ quốc, ông đã muốn VỀ, Xác nương nhờ đất khách mà hồn thì cứ lãng vãng quê hương… đâu phải riêng cái chết mới có thể chia lìa hồn-xác?

Ra đi tuổi chẵn năm mươi
Năm mươi tuổi nữa nào nơi ta về
Ngàn năm mây trắng lê thê…
( VỀ)

Đã rất nhiều nhà thơ khác dự cảm về cái chết,

như Hàn Mạc Tử :
Một mai kia ở bên khe nước ngọc
Với sương sao anh nằm chết như trăng
Không tìm thấy nàng tiên mô đến khóc
Đến hôn anh và rửa vết thương tâm

như Đinh Hùng:
Thần chết cười trong bộ ngực điên
Ta nghe em thở tiếng ưu phiền
Nỗi lòng xưa dậy tan thanh vắng
Hơi đất mê người – Trăng hiện lên.

như Bích Khê:
Thân bịnh: ngô vàng mưa lá rụng
Bút thần: sông lạnh ánh sao rơi
Sau nghìn thu nữa trên trần thế
Hồn vẫn về trong bóng nguyệt soi…

như Mai Thảo
Sớm ra đi sớm hoa không biết
Đêm trở về đêm cành không hay
Vầng trăng đôi lúc tìm ra dấu
Nơi góc tường in cái bóng gầy…

Như Du Tử Lê:
hãy mang đi hồn tôi
một hồn đầy bóng tối
một hồn đầy hương phai
một hồn đầy gió nổi…

như Nguyễn Tất Nhiên:
Cây trong vườn nhớ la đà
Lệ như thơ khóc vài ba mộ phần
Mưa nào rớt giữa hư không
Xác tôi nằm dưới bia hồng chân mây…

và nhiều nhà thơ khác , dự tưởng về cái chết luôn đau đớn , bi thảm ,trăn trở… Riêng ông , ngắn gọn thôi, đã dự cảm về cái chết của mình rất lãng đãng, thơ mộng vào một ngày tháng Chín, tháng THU CA

Tháng chín rồi
Ngày mỏng quá ngày ơi
Sắc xanh là sắc da trời
Mong manh là khói lặng lời là mây
Cả một ngày thong thả đếm từng giây
Chân trời rộng li ti từng sợi liễu
Đường cát trắng có trúc gầy yên yếu
Mặt hồ im nước biếc lại muôn xanh
Mình ta đi thấp
Dưới dãy tùng vút cao
Trong bụi con ong bầu
Còn say bên đóa hoa tàn cuối thu
Ta về quạnh quẽ trước sau
Người đi đất hút thấy đâu bóng người
Trời cao xóm nhỏ
Vườn ngõ trống trơ
Mình ta với một mình thu
Thu nghiêng tai ngóng bước thu chìm chìm
Ta say vắng vẻ im lìm
Nghiêng tai nghe rớt tiếng chim lưng trời…
( THU CA)
Và hôm nay, ông đã ĐẾN ( nơi bạn bè ông đã và sẽ đến, lần lượt không thiếu một ai) nơi thiên thu bày cuộc hội ngộ cuối cùng… Cái chết đối với ông chỉ đơn giản là một nơi để ĐẾN hoặc VỀ

Mãi miết ra đi, đâu tính đến
Đến nơi nào?
Bảy tám mươi năm, rồi cũng đến
Đến rồi sao!
(ĐẾN)

“Mai kia, mình đã đi xa, đêm đêm tiếng ủng ẳng của trần gian rồi có đuổi theo sang thế giới bên kia, như thể tiếng gọi kêu tuyệt vọng của cõi nhân thế tuyệt vời?” ( Võ Phiến)

Tôi không biết viết gì về một nhà văn lớn vừa giã biệt trần gian , lòng kính trọng và ngưỡng phục đối với một bậc thầy trong văn chương nghệ thuật,  người đã đặt nền tảng cho dòng văn học hải ngoại …
Bởi có liên quan đôi chút đến chữ nghĩa và cùng chung thân phận lưu vong,  chỉ xin có vài dòng  tiễn ông về cõi vĩnh hằng:
Quê người ngựa hồng mỏi vó
Cố hương mây trắng bay về...

Tôn Nữ Thu Dung