Nếu trong bốn thập niên cai trị, họ Somoza vắt xứ sở đến kiệt quệ thì khi bị lật đổ, những gì không mang theo sang Miami được và phải để lại, thì các comandante xung tư chứ không phải là xung công. Humberto là bào đệ của Daniel, hai anh em ông Castro bản xứ này thành lập khuynh hướng tercerista của phong trào và cho đến 1995, Humberto vẫn còn chỉ huy quân lực của cả nước để bảo đảm sự chuyển tiếp hoà bình sang dân chủ mới. Ngôi nhà trên là ba hay bốn biệt thự cạnh nhau được ông cất công gom lại, bên trong có nước nóng nước lạnh và sân chơi dã cầu (baseball là thể thao được ưa chuộng hàng đầu ở Nicaragua). Tôi không được thấy nội thất nhưng cổng nhà ông thì đã to bằng cổng thánh đường Managua. Tôi có lúc cường điệu, nhưng ở trường hợp này tôi ghi nhận chính xác mặc dù không sẵn thước đo ở trên tay. Humberto còn xí được cái bàn giấy của chính Anastasio Somoza và chắc ông vẫn giữ bên trong. Mô đen cất tường rất cao chung quanh tư thất này (và tối đi ngủ cầm súng ngắn nhìn dưới gầm giường) là đặc thù của kiến trúc thập niên 80 ở Managua, và đây là phần của ông Humberto đóng góp vào phong trào kín cổng.

Giai thoại về ông thì rất nhiều, Humberto là người đi trước quân nhân Mỹ ở Iraq, trong phố Managua áp dụng chiến thuật bảo toàn an ninh là xe con nào vượt qua đoàn của ông thì tuỳ tùng của ông nổ súng và chạy thẳng chứ không nhởn nhơ mà dừng lại xem kết quả ra sao [25] . Dĩ nhiên đây là trong thời kỳ căng thẳng của nội chiến Contra và một tối xấu trời, một xe cá mập Toyota từ hồ Masaya về rơi phải vào hoàn cảnh khắc nghiệt trên. Bảo vệ ông bắn vào xối xả, chiếc Toyota bị nổ tung lốp, vỡ bình nước và bất động nhưng may mà không ai trên xe mang thương tích. Sớm ra thì phát hiện, đây là xe chở ông Alejandro, trưởng phái bộ quân sự Liên Xô và ông này đến bàn giấy của Humberto mà gõ cửa, trên mặt có vẻ không vui, hay có thể nói là có vẻ gì một chút xíu bất bình. Vào năm 1982, vũ khí, đạn dược, quân lương của Quân đội Nhân dân Sandino (ESP) đều phải qua tay của vị Alejandro này. Humberto phải xin lỗi, viện cớ là các comandante đang bị Trung ương Tình báo Hoa Kỳ đe doạ, đến độ Daniel mỗi bữa ăn còn phải có tuỳ viên nếm trước vì sợ bị bỏ thuốc (chẳng kém gì một Saddam Hussein sau này). Sau sự cố trên, Bộ Quốc phòng phải nhập đèn nháy đặt trên mui xe từ Panama về, để mọi người (kể cả, hay nhất là, phái bộ quân sự Liên Xô) nhìn thấy từ xa mà còn tránh.

Để công bằng với nhân vật, thì Humberto cũng là người có đầu óc châm biếm bén nhạy. Một hôm, gặp comandante Tomas Borge là Bộ trưởng Bộ Nội an (theo tổ chức của Liên Xô, Bộ Nội an cũng có lực lượng quân sự, nghĩa là cạnh tranh với quyền lực của Quốc phòng), Humberto vỗ vai và bảo “Này đồng chí, máy bay tôi từ Cuba về, xuống Managua mà chỉ thấy có cái hồ bơi nhà anh.” Managua ở cạnh hồ Managua mênh mông và hồ bơi của Tomas Borge thực sự thì chỉ đạt có tiêu chuẩn thế vận thôi, nghĩa là dài đủ chỉ đúng có 50 mét. Sau chiến thắng, vào Managua, Borge chiếm nhà của một vị tướng “nguỵ” rồi nhà của một người chú của Somoza. Thì mạnh ai nấy chiếm chứ, và đã chiếm thì chiếm nhà đẹp, chẳng lẽ lại đi chiếm nhà thường. Nhưng bị phê bình bởi dư luận, ông đành dọn từ khu cao cấp về khu trung lưu Belo Horizonte cho có vẻ đỡ cách xa quần chúng, Tại đây ông xung quỹ một nửa khu phố để gom lại, xây dựng thành tư thất thoáng mát với cái bể bơi tầm cỡ như đã nói. Thế mà vẫn không yên, sau khi cứ nghe nhắc đi nhắc lại mãi hồ bơi của ông là kỳ quan duy nhất của thành phố trông thấy được từ máy bay, ông đã phải biến nó thành câu lạc bộ của cán bộ FSLN, dĩ nhiên là cán bộ cấp cao, để cho các đồng chí vô-hồ-bơi (chứ không phải là vô sản) cùng hưởng.

Ngay cả những comandante được tiếng là ít hôi của (hay là không được nhanh tay bằng), như Henri Ruiz chẳng hạn, chỉ có tội thích mặc đồ designer từ đầu đến chân, cũng có giai thoại lưu truyền. Ông này mang chứng mặt khinh khỉnh, khiến cũng lại Pastora nhận xét: “ Tôi không rõ được ở Henri là sự khiêm tốn cực kỳ phách lối hay là sự khiêm tốn phách lối cực kỳ”! Được nghe đến đây, theo tôi thì Comandante Cero Eden Pastora nên ở nhà (trống vắng và không có bóng dáng người phụ nữ) mà viết ngụ ngôn hay về các anh em nhà Sandino, chứ (lại) ra ứng cử Tổng thống làm gì.

Giai thoại về ông Ortega anh, ngược lại phải kiên nhẫn thì mới được nghe kể đến. Ai hỏi về chuyện Daniel Ortega, phải ngồi nghe mãi mà không hết về phu nhân Rosario! Ngắn gọn, là nhận định của nhà thơ thanh cao, linh mục công giáo và Bộ trưởng Văn hoá (của chính quyền cách mạng FSLN) Ernesto Cardenal: “Con đĩ ngựa này còn tệ hơn cả là mụ Dinorah!” Bà Dinorah là nhân tình của Tổng thống Somoza, không cần phải tả, chỉ chức danh này cũng đã cho thấy khi nhà độc tài này còn khạc ra lửa thì bà õng ẹo mà mửa ra khói thế nào. Câu phê bình trên, thanh cao, văn hoá và công giáo, là vào thời bà Rosario chỉ mới lăng xăng tưởng bà mới chính là Bộ Trưởng bộ Văn hoá. Giờ thì bà là Giám đốc Uỷ ban Vận động tranh cử của chàng nhưng dư luận vỉa hè xấu miệng thì cho là Ortega chỉ là con rối nước con rối cạn của vợ. Phó Tổng thống ứng cử Jaime Moralés (đã được bồi thường nhà và trả lại cái bàn ăn) thì không thấy tố cáo nữa như đã từng, là Rosario không biết xấu hổ mặc cả quần trong áo ngoài và đeo tòng teng nữ trang của vợ ông sau khi của cải ông bị nhân dân xung công. Nhưng Daniel có nể vợ cách mấy, trong một lãnh vực ông tỏ ra có ý‎ chí độc lập, đó là lãnh vực tình dục. Xì căng đan riêng tư nhưng lan sang lãnh vực chính trị, là chuyện ông đối xử hơi bị đẹp làm sao đó với con gái riêng của vợ, Zola-america, từ lúc cô này lên mới lên 11 tuổi hay 13, chứ không đợi nổi đến khi cô trăng rằm 16, là tuổi hai bên đồng thuận được ở xứ này, đó là nếu cô thuận nhưng không phải vậy.

Đây thuộc tội hình, xâm phạm tình dục trẻ em vị thành niên (theo cô Zola-america tố cáo nhưng theo ông và cả bà Ortega thì cô ái nữ này mắc bệnh tâm thần và lẩn thẩn). Vào lúc đó, Tổng thống hữu khuynh Alemán cũng mắc phải rắc rối vì nhũng lạm. Cánh FSLN và cánh hữu tại Quốc hội và Tối cao Pháp viện bèn cấu kết và trao đổi: Ortega được miễn tố, Alemán mang án 20 năm tù nhưng được thụ án tại gia thảnh thơi, đồng thời luật bầu cử được thay đổi. Tại Nicaragua, ứng cử viên Tổng thống nào vòng đầu về nhất và trên 45% số phiếu thì trúng cử. Điều lệ này được hạ bớt xuống 40%. Ứng cử viên về đầu đạt 35% và hơn người về nhì 5% cũng khỏi phải trải qua vòng nhì. Đây là một điểm rất quan trọng trong một cuộc bầu cử có đến năm liên danh, mỗi liên danh lại là liên minh tạm bợ giữa dăm ba hay là bảy khuynh hướng lúc thì hoà hoãn dịu dàng lúc lại xung đột gay gắt (thí dụ, MRS là liên minh giữa hai thành phần Sandino ly khai khác nhau, thành phần Sandino cách tân và thành phần Sandino đổi mới gì đó, thêm vào đảng Xanh bảo vệ môi sinh, đảng Xã hội tức thành phần ly khai đảng Cộng sản cũ, Phong trào Phụ nữ Tự lập, tổ chức CREA v.v…, và vào giai đoạn năm ngoái còn có cả Pastora). Nếu phải vòng hai thì rắc rối cuộc đời, cử tri hoang mang và các liên minh tan vỡ hay là oán ân kế toán sẽ vô vàn thay đổi, chẳng còn ai rõ được mà mò. Như mọi người, Gừng cũng chỉ mong là bầu cử sẽ kết quả rõ rệt trong một vòng thôi.

Sáng chủ nhật 5.11, điềm xấu, Gừng không hiểu sao lại mặc áo màu hồng thay vì màu cam. Cô đã hấp tấp cạo lông nách không kỹ, lại còn cả hai bên để lại dấu phấn trắng của thuốc thơm. Gừng dậy trễ, áo màu hồng hở nách không phải là vấn đề, tuy tôi có chờ đợi banh ping pong lọt ra bằng đường nách này mà không thấy. Vấn đề là, vì dọn sang nhà mới có hai năm trở lại, cô chưa kịp làm thủ tục đổi địa chỉ. Gừng phải đi bỏ phiếu gần địa chỉ cũ cách những mười dặm đường. Tôi thì phận khách chữ tòng, cô đâu tôi đó một lòng đi theo.

ĐỖ KH.