Những ngày đầu nơi vùng kinh tế mới.
Một đêm đang ngủ bỗng nghe tiếng kẻng vang rền. Chúng tôi thức dậy ra xem thì thấy du kích đang áp giải một người đàn bà và hai đứa bé. Đứa bé gái mẹ ẳm trên tay, thằng anh chạy theo níu áo mẹ. Chị Bảy thôn trưởng nói với chúng tôi:
– Cô H trốn đi vừa bị tui bắt lại chỗ suối Mè nè. Bà con coi đi!”.
Tiếng chị H khóc ri rỉ:
– Tôi chỉ dẫn thằng Cường về nhà nội nó để đi học thôi mà.
– Chị đừng có mà biện bạch, đi đâu mà đêm hôm khuya khuắt như vậy? Chị tưởng tui không biết chị có ý định “bỏ vùng” hay sao?”.
Có tiếng nói:
– Thôi chị Bảy ơi, thông cảm cho cổ đi, dù sao cũng là thân phận đàn bà yếu đuối thôi mà. Chị Bảy cứ để tụi tui giúp đỡ cho.
– Vậy bây giờ tui giao cô H lại cho đội quản lý đó nghen. Làm sao thì làm, “bỏ vùng” là có chuyện với tui đó”.
Chị Bảy và mấy cậu du kích bỏ đi, tôi chạy lại ẳm thằng Cường lên. Chà, thằng này tôi vừa ghi tên chuẩn bị đi học lớp 1 đây mà…

Bốn năm sau ba thằng Cường trở về. Ông đại úy trở về lầm lủi và muộn phiền. Thật ra trước đó đã có mấy đại úy trở về. Đầu tiên là đại úy Bằng, một đại úy già trạc tuổi ba tôi (nói già là theo lúc đó chứ tính ra mấy vị đó trẻ hơn tôi bây giờ nhiều à). Ba tôi được mời đến dự bữa cơm đoàn tụ gia đình vì cả hai ông trước đây đều làm việc ở cùng đợn vị trường hạ sĩ quan Đồng Đế Nha Trang, có quen biết nhau chút ít. Sau đó lác đác và lần lượt các đại úy trở về. Có người đứng tuổi, có người còn trẻ, có người chúng tôi gặp mặt, có người chỉ nghe tên…
Người đàn ông đi với thằng Cường gặp tôi tại trường học:
– Tôi là ba thằng Cường. Nhờ thầy giúp cho việc rút hồ hơ học bạ….
Tôi biết ngay đây là chồng cô H, là ba ruột của thằng Cường và con Ánh. Tôi cảm thấy hơi lúng túng:
– Anh đã gặp chị H chưa?
– Gặp rồi chứ. Chúng tôi thỏa thuận thằng Cường đi với tôi, con Ánh ở lại với má nó, còn lại sau này tính tiếp.
Tôi nhìn thằng Hùng đang đứng bên cạnh ba nó băn khoăn và buồn bả:
– Vậy là em sẽ đi với ba hả?
– Dạ – thằng Cường gật đầu, mái tóc vàng hoe trên khuôn mặt bé thơ đen sạm.

Số là sau đợt “bỏ vùng” không thành công năm nọ, ba mẹ con chị H phải ở lại vùng kinh tế mới trong sự cưu mang của bà con đồng cảnh. Sát bên nhà chị là nhà anh T, trong quân lực VNCH là thiếu úy pháo binh. Anh còn độc thân, tính tình cô độc và lặng lẽ. Những người trong đội hay nói đùa: “Ông T ở sát bên nhà cô H, có gì giúp đở người ta với nghen”. Anh ta chỉ ầm ừ không nói năng gì. Vậy mà hơn một năm sau đó, hai người tự nhiên về ở với nhau, năm sau nữa sinh được một bé gái…
Bây giờ ba thằng Cường trở về, mọi việc trở nên lỡ làng và khó xử. Ông ta giải thích với tôi:
– Tôi không trách móc gì đâu. Những năm đó nếu không nhờ anh T thì mẹ con thằng Cường cũng khó sống. Xét ra thì tôi cũng phải mang ơn ảnh. Bây giờ cô ấy đã yên phận thì phải đành lòng thôi. Ban đầu tính đưa cả con Ánh đi luôn nhưng vậy thì tội quá, nên chỉ để thằng Cường đi với tôi thôi.
Tôi nói:
– Anh tính chuyển cháu về học trường nào? Biết để ghi vào giấy giới thiệu chuyển trường?
Anh ngập ngừng:
– Chà! Cũng chưa biết xin học tiếp ở đâu. Có nhà bà con ở Sài Gòn, tá túc chờ “hát ô” chưa biết nhanh chậm ra sao…
– Thôi được rồi, chuyện hồ sơ của cháu cũng không khó gì đâu, cứ để trống chỗ tên trường, anh sẽ điền vào sau cũng được. À, mà bây giờ cũng trễ quá, hồ sơ nằm ở văn phòng chính, chắc là sáng mai mới rút ra được. Vậy tối nay anh ở đâu?
– Không sao, tôi đang ở tạm nhà người quen, mai sẽ quay lại được.
Ba thằng Hùng dắt tay nó đi ra phía cổng trường. Nắng chiều phản chiếu hai cái bóng một thấp một cao liêu xiêu, buồn bã…

Cũng trong khoảng thời gian này tôi gặp đại úy Hoàng, không rõ là sĩ quan đơn vị nào trước đây, chỉ biết ông ta làm việc tại Qui Nhơn. Ông Hoàng là ba của thằng Khanh, học sinh lớp 5. Tôi không dạy lớp thằng này nhưng ở cùng trong xóm nên biết nhà nó. Thật ra tôi chỉ biết bà nội nó trong những lần đi thăm gia đình phụ huynh học sinh với mấy đồng nghiệp. Hỏi han thì biết ba nó còn đi cải tạo, má nó buôn bán gì đó ở Qui Nhơn, thỉnh thoảng mới về chu cấp tiền nong, quần áo và những thứ linh tinh khác. Tôi có một đôi lần thoáng gặp má nó, đó là một người đàn bà có vẻ ngoài sang trọng, quí phái…
Một buổi chiều, thằng Khanh chạy qua nhà nói ba nó mời tôi tối tới nhà ba nó có chuyện nhờ giúp. Cơm nước xong tôi qua nhà nó. Trước mặt tôi là người đàn ông tầm thước, hơi xanh xao. Bên góc giường là hai người đàn bà: bà nội và má thằng Khanh. Rót nước trà ra ly ông Hoàng chậm rãi nói:
– Tôi vừa được thả về. Chiều nay thấy thằng Khanh ngồi trên lưng con bò tôi nhìn không ra. Cơ cực quá.
Tôi cười:
– Ở kinh tế mứoi thì ai cũng cực mà.
– Tôi hiểu. Nhưng không thể không đau lòng… Con tôi đây sao? Trời ơi!. – – Thôi con à, phải biết chấp nhận hoàn cảnh chớ – Tiếng bà nội thằng Khanh.

Hóa ra tình cờ tôi được nghe chuyện nhà của ông Hoàng. Sau biến cố bảy lăm anh hạ sĩ lái xe cho đại úy Hoàng ngày xưa sắm được chiếc xe hàng đi buôn chuyến. Tình cờ gặp lại rồi giúp đỡ cho vợ của “ông thầy” năm xưa, lâu ngày thành ra nhân nghĩa. Hai người tuy không có con cái với nhau nhưng ai cũng biết.
Ông Hoàng nói, nhưng không biết nói với ai:
– Tôi đã gặp nó và cảm ơn đàng hoàng. Cảm ơn vì đã giúp đỡ vợ con tôi trong cơn khốn khó. Tôi cũng đã khuyên cô ấy nên đi với tôi, quên hết mọi sự để làm lại cuộc đời, nhưng cô ấy không chịu. Tôi đã hết lòng rồi, bây giờ không còn gì ân hận nữa. Tôi sẽ dẫn thằng Khanh đi.
– Sao anh cứ cay đắng làm gì. Chuyện lỡ rồi em chẳng còn lòng dạ nào đâu anh – Người đàn bà bên góc giường lên tiếng.
Rót thêm nước vào ly ông Hoàng nói với tôi:
– Sáng mai vợ chồng tôi đi xuống xã để làm thủ tục ly hôn, nhân tiện muốn ghé bên trường học rút cái hồ sơ thằng Khanh, nhờ ông thầy giúp cho thủ tục. Tôi chuẩn bị làm hồ sơ đi “hát ô” mà má thằng Khanh từ chối rồi nên tôi phải lấy giấy xác nhận để kiếm người khác đi với tôi. Đi một mình cũng vô duyên quá!.
Ông Hoàng hơi mĩm cười, một nụ cười chua xót.
Theo hẹn, sáng hôm sau tôi và ba má thằng Khanh đi xuống xã để lo chuyện giấy tờ. Đường đi phải băng qua một con suối nhỏ. Mùa nắng nên đoạn sâu nhất nước chỉ cao lên tới háng. Tôi cởi quần dài, vén quần đùi nhón chân lội qua. Quay lại nghe tiếng của ông Hoàng: “Để anh cõng em qua, đừng ngại, chỉ là lần cuối thôi mà”. Ông ta quấn cái quần dài quanh cổ, khòm lưng cõng vợ qua suối. Tôi giả lơ để người đàn bà không mắc cở…
Lúc ngồi bên ngoài chờ ông Hoàng làm thủ tục bên trong, tôi hỏi: “Sao chị không đi với anh ấy?”. Một nụ cười buồn rớt trên mặt chị: “Cậu còn trẻ nên chưa biết đó thôi. Tôi hiểu mấy ảnh mà. Đau đớn lắm! Sống bên cạnh nỗi đau của mấy ảnh mình không chịu được đâu, thôi thì phó mặc cho số phận”.

Đã mấy mươi năm qua rồi kể từ ngày ấy. Tôi đã không còn trẻ nữa và các anh chị ấy chắc cũng già rồi. Tôi không rụng về cội, cứ lưu lạc quẩn quanh. Đôi khi nhớ về không biết hai ông đại úy ngày xưa giờ đã ra sao? Cuộc sống lưu vong chắc là buồn lắm? Và tội nghiệp hơn cả là thằng Cường và thằng Khanh. Tụi nó bây giờ đã làm được gì? Có còn nhớ một khoảng đời kinh tế mới hắt hiu mồ côi bé nhỏ? Có còn nhớ mẹ hay không?

Lê Phú Hải